EPDP Editorial

ኣብ ርክብ ኣባላት ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ስካንድናቫያን ዝቐረበ ጹሑፍ።

ብምጀመርያ ነዚ ርክብዚ ክውን ንዝገበሩ ኣባላት ሽማግለታት ጨናፍር ሰደህኤ ስካንዲናቭያን ብሓፈሻ ብፍላይ ከኣ ነዚ መደብዚ ክውን ዝገበረት ናይ ስራሕ ሽማገለን ብልቢ አመስግን። ሓሳብ ምርኻብ ኣባላት ሰልፊ ኣብ ስካንዲናቭያን ኣገዳስነት ዘለዎ ርክብዩ። ቀንዲ ምኽንያት ርክብና ድማ መዓልቲ ደቀንስዮ 8 መጋቢት ሰለዝኾነ: ንደቀንስትዮ ኣባላት ሰልፍናን ንኹለን ንሓርነት ህዝበን ዝተዓጥቃ ኤርትራውያን ደቀንስትዮን ዮሃና ንብለን።

 ጉዳይ ቃልስና ንሰለምን ደሞክራሲ ኣብ ኤርትራ ክመጽእ ምግባርዩ። ንሰላም ኣተምጽኣ ደሞክራሲያ። ንሕና ነዞም ኣብ ሽወደን ካልኦት ሃገራት ስካንዲናቭያን ኣንነብር ድማ ደሞክራሲ ብኽልሰ ሓሳብ ጥራይ ዘይኮነ ብግብሪ ኢና ኣንፈልጣ። ደሞክራሲ ብተግባር ሓደ ሰብ ሓደ ድምጺያ እትገለጽ።  ቀንዲ መርኣያ ደሞክራሲ ኸኣ ስብኣዊ መሰል ውልቀሰብ ምኽባርያ። ህዝባዊ መንግስቲ ዝቐውም ድማ በዛ ቀላል እትመስል መስርሕያ እትሓልፍ። ነዛ ድምጽዚኣ ንምርካብ ዝሞቱን ዝተምቁሑን ንፈልጥ ኢና። ነዛ እንስታማቕራ ዘለና ደሞክርሲ ናይ ሽወደንውን ብሓሳብን ግብርን ዝተሰውኡላ ኣለው። ጽሩይ ማይ ምስታይ: ጸጊብካ ምሕዳር: መዕቆቢ ገዛ ምህላው: ትምህርትን ሕክምናን: ሸምጊልካ ናብዮት ምርካብን ብዝተፋላለየ ምኽንያት ኣብ ጸገም ምስ ዝእቶ እትረኽቦ ማሕበራዊ ናብዮትን ፍረ ደሞክራስን ሰላምንዩ።

እዞም ዝጸብጽብናዮም ማሕበራዊ ናብዮት ምስዘይህልው ሰላም የለን። መበቆል ደሞክራሲ ጥንታዊት ግሪኽያ/ኣተን። እቶም ደቂተባዕትዮ ኣብ ክፉት ባይቶ ተኣኪቦም ብማዕርነት ንጉዳዮም ዝዝትዩሉ ቀጥታ ደሞክራሲ ኢሎም ጸዊዖሞ።  ደሞ ዝብል ቃል ህዝቢ ማለት ክኸውን ክሎ ክራሲ ድማ ምምሕዳር ማለትዩ። ሰለዚ ደሞክራሲ ህዝባዊ ምምሕዳር ኢዩ። ኣብታ ጥንታዊት ግሪኽ ዝበቖለ ኣምር ከኣዩ። ኣብታ ባይቶ ጥንታዊት ግሪኽ/ኣተን ዘይካፈሉ ሰባት ኢድዮት ኢሎም ይጽዕዎም ነይሮም: ትርጉም ኢድዮት ኣብታ ጥንታዊት ግሪኽ ኣብቲ ህዝባዊ ኣኼባ ነዘይካፈል ሰብ ዝወሃቦ ዝነበረ መጸዊዒ ወይ ጸርፊዩ። ሎሚ ኢድዮት ማለት፡ደንቆሮ: ዓሻ: ሃላይ ተባሂሉ ይግለጽ ኣሎ።  ንሳቶም ግን ነቶም ኣብቲ ደሞክርያሳያዊ ባይቶ ካብ ምምጻእ ዝበዂሩ ዝነበሩ ዝጥቀምሉ ቃልዩ ነይሩ።

 ካልእ እታ ናይ ጥንታዊይ ግሪኽ / ደሞክራሲ  ንደቀንስትዮን ባሮትን ተካፍል ኣይነበረትን። እዛ ናይ ምዕራብ ደሞክራሲ ኣብ ሽወደን ንነብረላ ዘለና ግን: ንዓናውን ድሕሪ ናይ ሰለሰተ ዓመት ምቕማጥ ኣብታ ንቕመጠላ ኮሙንን ዞባን ከም ተቐማጢ ናይቲ ቦታ ነቶም ዝመርሑን ክትመርሕን ክትመርጽ መሰል እትህብያ። ዘግነት ኣብ ሽወደን ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመትኻ ትረኽቦ: ከም ዜጋ ናይ ሽወደን ዘንብረካን ኣብ ኩሉ ሂወት ሕብረትሰ ሰብ መሰልካን መሰልክን ግብእካን ግቡእክን ዝህብ። እታ ጽርይቲ ደሞክራሲ ማዕርነት ደቂ ሰብያ መርእይኣ። ዶምክራስን ማዕርነትን ግን ገና ኣብ መስርሕ ቃልሲየን ዘለዋ። ንምዕባለአን ምቅላስ ናይ ነብሲ ወከፍ ዜጋ ግቡእዩ። ነዚ ብግቡእ ምሕሳብ ካብ መጸውዒ ናይ ጥንታዊት ግሪኽ እድየት ነጻ ይገብረካ። ኣብዚ ሃገርዚ ሰላምን ቅሳነትን እንተዘይተረኺቡ ምስ ህዝብናን ኣብ ህዝብናን እንገብሮ ቃልሲ ክውጻዕዩ።  ከምቲ ደቀንስቶ ድርብ ቃልሲ ዘለወን ድርብ ቃልሲዩ ባህርያት ሃለዋትና። ኣብዚ ቃልስዚ ዘይጸምድ እታ ናይ ጥንታዊት ግሪኽ ኢድዮት እትብል ኣምር መጸዊዕትናያ ክትከውን። ሓቂዩ ስቨርየ ደሞክራተርና ብስም ምርጋም ወጻእተኛታት እናገስገሱ ንመሰል ድምጽኻ ዘይምጥቃም ካልእ መጸውዒ ኣይህሉን። እቲ ህግደፍን መራሒኡን ንህዝብን ሃገርን እናረመሰ  ጽቡቕ ኣሎና ዝብል ዘመተ ቦትኡ ፋሽሽትነት መጸዊዑዑ ድማ ኢድየትዩ።

ነጻነት ኤርትራ 26 ዓመት ገይሩ። ንጉዳይ ሓርነት ዝጎሰየ ምልክዊ ስርዓት ዘግሃደ። እቲ ብደገፍ መላእ ህዝቢ ንብረታዊ ቃልሲ መሪሑ ኣስመራ ዝኣትወ ሓይሊ። ካብ ብጊሓቱ ብሉጻት ተቓልሰትን ሃገራውያን ሓይልታት ብምህዳንን ብብረት ዝተዓወተ ሓይሊ። ንደቂ ሃገር ብዝተፋላለየ ሜላ ክሃድንን ክንጽልን ብብረት ከይተርፈ ምስ ካልኦት ተምሓዝዩ ዝረኸቦ ደጋፊ ዓወት ኣብ ነጻ ኤርትራ ብኸኡመዩ ስርሑ ቀጺሉ። ምምሕዳር ህግሓኤ ካብ 1991-1993 ኣብ መንጎ ህዝብን ነብሱን ጋግ ንኽፈጥር ዝሰርሓሉ ግዜ: ህዝቢ ብነጻነት ኣብ ዝዛነየሉ ዝነበረዩ። ንነብሱ ካብ መሪሒነቱ ክሳብቲ ተራ ተጋዳላይ ልዕሊ ህዝቢ ከም ዝኾነ ኣምሲሉ ጎስጓስ ገይሩ ዝሰርሓሉ እዋን። ኩሎም ሓለፍቲ ወይ መራሕቲ ዝነበሩ ንብረት ህዝቢ ኣብ ዋንነቶም ንምእታው ዝተጓየይሉ። ንብረት ህዝቢ ብቐጥታን ብተዛዋዋርን ሃጂሞም። እቲ ብቐጥታ ክወርስዎ ዝኸኣሉ: ንመዓጹ ወነንቲ ከፊቶም ብምእታው ብቐጥታ ብዘይ ሕጋዊ ተሓታትነት ወሲዶም ውሪሰሞ። ነቶም ዝነበሩ ወንነቲ ገዛውቲ ድማ 40% ግብሪ ክኸፍሉን ክሸጥዎ እንተኾይኖም ከኣ 40% ናይ ሽያጡ ንግንባር ክህቡን ኣዚዞም ቃሕ ዝበሎም ገይሮም፡ ኩሉ ንህዝባዊ ግንባርዩ ዝበለ ስሱዕ ግበታ። ስለምንታይሲ ብኸምዚ ዝዘመትዎን ካልእን ዝኣከብዎ ምስ ኣረጋገጹ ህዝባዊ ግንባር ንመንግስቲ ኤርትራ ኣማእት ሚልዮናት ኣለቂሕዎ  ኢሎምዮም ኣውጆም ኣብሓደ ግዜ። ተራ ተጋዳላይ ከይተረፈ ብፍላይ እቶም ብሓለፍቶም ዝፍተውን ኣብ ስላያዊ ስራሕ ተዋፊሮም ዝነበሩን ይንኣስ ይዕበ ዘይከፈልሉ ገዛውትን መረትን ወሲዶም። መሪሒነት ህዝባዊ ግንባር ቅድም ናይ ህዝቢ መሲሉ። ድሓር ህዝብን ተጋደልትን: ብተጋዳላይን ገባርን ዝብል ኣስማት ፈላልዩ።፡ጽንሕ ኢሉ ስንኩላን ረሺኑ። ናይ ህዝብን ተጋደልትን ከም ዘይኮነ ብግብሪ ኣርእዩ። እዚ ኣብ ዝኸደሉ ዝነበረ እዋን ዜማ ባዶ ሰለስተ ተቓሊሶምዮም ይግብኦምዩ ንዝብል ዘመተ: የዋሃት ተቐቢሎሞ። መሰል ህዝብን ውልቃዊ ንብረትን ክዝርፉ ስቕ ኢልካ ምርኣይ ኣብቲ መደቦም ምስታፍዩ ነይሩ። ኣብቲ ግዜ ቃልሲ ግን ንጭርሖስ ዓወት ንሓፋሽዩ ዝበሃል ነይሩ። ንምድህላል ምዃኑ ግን ቀልጢፉዩ ተኸሺሑ። ውጽኢት ሃገራዊ ነጻነት ምስ ሓርነት ህዝቢ ምንም ምትሕሓዝ ኣይነብራን፡ ክሳብ ሕጂ ኸኣ የብላን።

- ከም ንፈልጦ ኣብ መጀምርያ ዓመት 1994 ኣብ ናቕፋ ተጋቢኡ ብዝበሃል ሳልሳይ ጉባኤ ህግሓኤ ንህግደፍ ወሊዱ። ንመጻኢ ዕድል ህዝቢ ኤርትራ ዘይኮነስ ነቲ ካብ ቅድም ተኣሊሙ ዝጸንሐ መገዲ ምልካውነት ዝጠመተ ንምህማል ህዝቢ: ቻርተር ዝበሃል ሰነድ ነዲፎም ኣጽዲቕና ኢሎም። ምልካውነት ዘውዲ  ክደፍእ መገዲ ዝጸረገ ጉባኤ። እቲ ውድብ ካብ መጀመርያ ቀዳምነት ዝሃበ ንርእሱዩ። ርእሱ ከኽብርን ተፈራሂ ክኽውንን ሓታቲ ዘይብሉ ስልጣኑ ከስፍንን ንህዝቢ ብድኽነትን ድንቁርናን ክኣስር ነይርዎ። ብናይ ሰላሳ ዓመት ኲናት ዝበረሰት ሃገር ብናይ ንዊሕ መግዛእትን ኲናትን ዝተዳኸመ ህዝቢ ኮሎኳ: ነብስና ኢና እንኽእል ብዝብል ሕሱር ጭርሖ ካብ ለገስቲ ማሕበራትን ልግሰን ከርእያ ዝደለያ መንግስታትን ዋላውን ደቂ ሃገር ርእሰ ማሎም ክዋፍሩን ኣጊዱ ሓገዝ ኣይንቕበልን ተባሂሉ።

ንመገዱ ዝጻብኡ ዋላውን ነቶም ሓንጊረሞ ዝኣተው ዝሸመመ፣ እቲ ኣብዚ ዝሓለፈ 26 ዓመት ዝረአናዮን ዝሰማዕናዮን ዝተሞኮርናዮን ስለ ዝኾነ ውጽኢት ስስዐ ምልካውነት  ጥፍኣትን መከራን ምዃኑ ኣረጋጊጽና ኣለና። ነዚ ዓለም ዝጸየኖ ስርዓት ኣብ ልቦም ቦታ ዝሃብዎ ዜጋታት ኣለውና። ዋላ ኣብ ተቛውሞ ደምበ ኣለና እናበሉ: ንሓቐኛ እንታይነት ህግደፍን ዘውዲ ክስቅልን ህዝቢ ከባሳብስን ኣብ ስልጣን ኣደይቦም ከብቅዑ: ነዚ ርኹስ ስርዓት ካብ ስሩ ተማሕዩ ከይብቆጽ ዝተፋላለየ ምኽንያት እናምጽኡን ጓል መግዲ እናፈጠሩን ብህዝቢ ተነጺጉን ተፈንፊኑን ክነሱ ህገደፍ: ”ዶባት ዝሕሉ”: ”ብናይ ደገ ሓይልታት ዘይጽዓድ”: ” ባንደራና” ኣብ ሕቡራት ሃገራት ከተንበልብል ዝገበረ: ካብ ህዝቢ ነጺሎም ዝርእዩ ኣካላት ፈጢሩ ብምኩሓሓሉ: ሃገርን ህዝብን ኣብ ደልሃመት ኣና ተነቑቱ: ሃሞም ምስዚ ናይ ጥፍኣት መሓውር ዝዝርገሐ ሓይሊ: ጸልማት ተኸዲናም ንናይ ዓሰርተታት ዓመታት ዝተቓለሱን ህግደፍን ደገፍቶምን ዘላግጹላ ናብ ዘለ ሃገሮም እግሮም ከይረገጹ: ገና ንሓርነትን ፍትሕን ንዝደልዩ ዘለው ሓርበኛታት ከጉጥዩ ይስምዑ ኣለው። ንሕና ካብዚ ናይ ጸላም ጎስጓስ ሓራ ኢና። ነብስና ሓራ ኣውጺእና ንህዝብን ሃገርን ሓራ ንምውጻእ እንቃለስ ኢና።

ኣዚ ናይ ሎሚ ኣኼባናን እቲ ኣብ 24 መጋቢት ክንጋባኣሉ ተበጊስና ዘለና ዋዕላ ኣባላት ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ኤውሮጳ: ነብስና ፈትሽናን ኣሐዲስናን ንሓይልታት ጸረ ሰላምን ሓድነትን ካብ ቅኑዕ መገድና ክንኣልዮም ደጊምና ዕጥቅና ሸጥ እነብለሉ ክኸውንዩ። ዘለናዮ መድረኽ ዓይነት ኣዋዳድባናን ኒሕናን እነሐደሰሉዩ።

ንሕና ከምቲ ጽዩቕ መራሒ ጉጅለ ህገደፍ ቁዋም መይቱዩ፣ ደሞክራሲ ኣብ ወርሕን ማርስን ከድኩም ድለዩ ዝብል: ቅሉዕ ፍሽሽታዊ መዝሙር ዘይኮነስ: ጉባኤና ብዘጽደቖ መደብን ቁዋምን ብጉባኤ ዝተመርጸ መርሒነትን ንሱ ብዝሓነጸጾ ናይ ስራሕ ስትራተጅን ተምሪሕና እንጎዓዝ ጥራይ ዘይኮነ፣ ንኽነስርሖን ክንነድቆን ዝተዓጠቕና ሃዋርያ ደሞክራስን ፍትሕን ኢና። ንቑዋምናን መትከላትንናን ኣኽቢርና ንዕኡ ዝጻባእ መንን ካበይ ከም ዝመጸን: ዓቢድዩ ንእሽቶይ ምሁር ድዩ ሸቃላይ ብዘይገድስ: ንማዕርነት ኣባላት ኣንጊስና ብኡ ተመልሚልና ጽባሕ ኣብ ሓራ ሃገርና ማዕርነት ህዝብና ንምርግጋጽ: ተምክሮናን ብጻይነትናን እነራጋግጸሉ መሳርሒ ዝኸውን ሰልፊ ኣቑምና ዘለና። ንሃልክን ንረኣዩለይን ዝሰረትናዮ ኣይኮነን ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ። ምእንቲ ውጹዓት ክንቃልሰ የምሕረላናዩ። ንባዕልና ውጽዓት ስለዝኾና። ከም ደቂ ሃገርን ኣካል ህዝብናን ዘይቆጽረና ስርዓት ብኣሎ  ዝብሃል መገዲ ቃልሲ ክንምክቶን ክንሃርሞን ኢና። ሰላም ንምምጻእ ንተጻባእቲ ሰላም ክንስዕር ዕጥቅና ብዝያዳ ከነትሮሮ ኢና። መገዲ ተሓድሶና ኣብ ቅዋምናን ሕግናን ረጊጽና ምጽናዕዩ። ብኹሉ ሸነኹ ሕማቕ ግዜዩ ንዓና። ነዚ ሓቂዚ ጎሲና ክንሓልፎ ኣይንኽእልን። ብሰጋእ ዘይብል ቃልስናን መስመርናን ግን ክንወጾ ኢና። መቓብር ጸላኢ እንርእየሉን ንስምዓሉን ግዜውን ክመጽእዩ። ጥራይ ብሓባር ስኒ ንንከስ። ናይ ወትሩ ጽንዓትና ተዓጥቕና ንመንእስያትና ናብ መገዲ ቅኑዕ ቃልሲ ዝስሕብ ኣብነት ምዃን መርኣያ ሕግን ስርዓትን ኮንካ  ብደምክርያስያዊ ባህልን ክብሪ ወዲ ሰብን ምእማንን ብግብሪ ምትርጓምንዩ ። ግብሪምበር ጭርሖ ምልካውንትስ ክንደይ ዓመታት ዘላደየናዩ።

ክንዕወት ኢና።

ጽን ኢልኩም ዝሰማዕኩምኒ አመስግን።

ረዘነ ተስፋጽዮን

11 መጋቢት 2017

ኣብቲ ናይ 30 ዓመታት ብረታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ፡ ኣይኮነንዶ ነፍሲ ወከፍ ዕለት ነፍሲ ወከፍ ሰዓት እውን ነናታ ሓለገት ነይርዋ እዩ። እዚ ኩሉ ተደሚሩ እዩ ከኣ ሰውራ ኣዕዊቱ ናጻን ልኡላዊትን ኤርትራ ከግህድ ዝበቐዐ። ከምቲ ካብ “እመት ስድሪ ኣላታ” ዝበሃል ግና ፍሉያት ዓመታት ወይ ዕለታት ካብቲ ካልእ ጸብለል ዝብል ዝኽሪ ኣለወን። ባሕቲ መስከረም 1961 ምጅማር ብረታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራን 24 ጉንበት 1991 ምርግጋጽ ናጽነት ኤርትራ ከም ኣብነት ምጥቃስ ይከኣል። 15 መጋቢት ዝኽሪ ዓወት ተጎርባ እውን ሓንቲ ካብተን ኣብ ታሪኽ ብረታዊ ቃልስና ልሉይ ቦታ ዘለወን ዕለታት እያ።

ተጎሩባ ኣብ ምዕራባዊ ቆላ ኤርትራ ካብታ ናይ መጀመርያ ሰውራዊ ተኹሲ ዝተበሰረላ ታሪኻዊት ጐቦ ኣዳል ብዙሕ ዘይትርሕቕ እያ። ኣብዛ ቦታ እዚኣ ሽዑ ናይ ሰለስተ ዓመት ጥራይ ዕድመ ዝነበሮ ሰራዊት ሓርነት፡ ብ15 መጋቢት 1964  ኣንጻር ስሩዕን ብዘመናዊ ኣጽዋር ዝተዓጥቀን  ፍሉይ ሓይሊ መግዛእቲ ገጢሙ ነቲ ድሕሪኡ ዝመጸ ተደራራቢ ዓወታት ኣፍደገ ዝኸፈተ ዓወት ዘመዝገበላ ቦታ እያ። እዚ ብዙሓት ከም ዝሰማምዕሉ፡ 17 ኤርትራውያን ጀጋኑ ተጋደልቲ ዝተሰውእሉ፡ 87 ወተሃደራት መግዛእቲ ተቐቲሎም ብዙሕ ኣጽዋር ዝተሰልበሉ ውግእ ረቂቕ ምስጢር ዝነበሮን ናብ ሰውራ ኤርትራን ህዝቡን ኮነ ናብ ሓይሊ መግዛእቲ ኣገደስቲ መልእኽትታት ዘመሓላለፈ ነይሩ።

ናብ ሰውራን መላእ ህዝቢ ኤርትራን ዘመሓላለፎ መልእኽቲ ብሓጺሩ፡ ናይ “ክንክእሎ ኢናን ጽንዓትን” መልእኽቲ ነይሩ። ናብ ሓይሊ መግዛእቲ ዘመሓላለፎ ድማ “ሰውራ ኤርትራ ፍትሓውን ህዝባውን ስለ ዝኾነ ብዝኾነ ወተሃደራዊ ሓይልን ትምክሕትን ዝሰዓር ኣይኮነን” ዝብል መልእኽቲ ነይሩ። እዚ መልእኽትታት ድሕሪ ክንደይ ሓጐጽጐጽን ምኽፋል ክቡር ዋጋን ብ1991 ቅኑዕ ምንባሩ ተረጋጊጹ። ዓወት ተጎርባ ካብ ሓደ ምዕራፍ ናብ ካልእ ምዕራፍ መሰጋገሪ ኩበዖ ስለ ዝነበረ፡ ብዙሕ ተጻሒፍሉን ተገጢምሉን።  “ወርሒ መጋቢት 64 ተጎሩባ ዓባይ ሓበን” እናተባህለ እውን ተዘሚርሉ። ሎሚ ኣብ ቅድሜና ዘሎ ዕማም እምበኣር፡ ነዚ መርኣያ ሓበን ዝኾነ መዛሙር ምድግጋም ዘይኮነ “ ጫፍ መልሓስ ናይቲ ጅግንነት ኣበይ በጺሑ ኣሎ?” ዝብል ሕቶ ምምላስ እንተኾይኑ’ዩ እናዊ ዝኸውን።

ኒሕ ናይዞም ነዚ ኣቐዲምና ዝጠቐስናዮ ጊድራ ኣብ ጐቦታት ተጎርባ ዝፈጸሙ ሓርበኛታት፡ ኣብ ተራ ምቕታልን ምምራኽን ወተሃደራት መዛእቲ ዘትከለ ዘይኮነ፡ ኣርሒቑ ናብ ዘማዕዱ ምውሓስ ናጻ፡ ፍትሓዊትን ንብዓት ደቃ እትሕብስን እትክሕስን ኤርትራ ዝመጣጠር ምንባሩ ፍሉጥ እዩ። እዚ ነዊሕ ጉዕዞ’ዚ ጌና ክሳብ ሎሚ ዘይተረጋገጸ ኣብ መስመር ቃልሲ ጐተት ዝብል ዘሎ  ምዃኑ ከኣ ነቶም ተረከብቲ ሕድሪ ጅግንነት ተጎሩባ ከቢድ ጾር ኮይኑና እነሆ። እቲ ሎሚ ክንዛረበሉ ዝግበኣና  ብዛዕባቶም ኣብታ ዝተዋህበቶም ግዜ ክገብርዎ ዝኽእሉ ገይሮም ዝሓለፉ ሓርበኛታት ተጎርባን ካለኦት ዓውደ-ውግኣትን ዘይኮነ፡ ብዛዕባ’ቲ ክንገብሮ ዝግበኣና ኣብ ምግባር ትሕቲ ትጽቢት ዘለናዮ ሃለዋት እዩ። ህልዊ ጸገማትና ብዙሕ ምዃኑ ፍሉጥ እዩ። መፍትታቱ’ውን ከምኡ። ንኹሉ ጸገማትና’ኳ ተዘይፈተሓትልና ብሩህ ናይ ቃልሲ መንገዲ ከተትሕዘና እትኽእል፡ ሓርበኛታት ተጎሩባ ነዚ ክሳብ ሎሚ ንሕበነሉ ዘለና ዓወት ከመዝግቡ ዘኽኣለቶምን ንሕናውን ክንርዓማ ዝግበኣና ምስጢር ግና ኣላ'። ኣብቲ ንኩላትና ዘርብሕ ብሓባር ክንሰርሕ ምብቃዕ። ንኹሉ ተመኩሮና ተመሊስና እንተመርመርና ምስጢር ዓወታትና ሓድነትና እዩ። ንዓና ሓድነት ኣብ ዘየብሉ ዓወት ምሕፋስ ዘበት’ዩ።

ንሓደ ከም ጉጅለ ህግደፍ ዝኣመሰለ ምሕረት ዘየብሉ፡ ኣብ እንግደዓ እቲ ዋጋ ከፊሉ ናብ ስልጣን ዘብቀዖ ህዝቢ ተላሒጉ ሕቖኡ ዝህብ ሃንጎሊማ ሓይሊ ከነወግድ ክንቃለስ እንከለና፡ ካብኡ ብባህሪኡ ዝተፈልየ ተካኢ ዓቕሚ ኮይንካ ናይ ምቕራብ ዝኸበደ ሓላፍነት ኣለና። ምኽንያቱ ክትትክእ ብቑዕ ኣብ ዘይኮካሉ፡ ነቲ ዘሎ ግናይ ምውጋድ ጥራይ ትርጉም የብሉን። ኣብ ከምዚ ዝኽሪ ተጎሩባ ዝኣመሰለ ኣጋጣሚ ቆላሕታ ሂብና ክንሓስበሉ ዝግበኣና ከኣ ነዚ ንቕድሚት ዝጽበየና ሓላፍነት እምበር ነቲ ዝሓለፈን ክቡር ታሪኻዊ ቦታኡ ዝተረከበን ጅግንነት መመሊስካ ምምዋጽ ኣይኮነን።

ኣብ ወሳኒ ግና ድማ ኣጸጋሚ ወቕቲ ምህላውና ኩልና እንሰማመዓሉ እዩ። እቲ መፍትሒ ካባና ካብቶም ናይቲ ለውጢ ተጠቀምቲ ምዃኑ’ውን ከምኡ። እቲ ዘገርም እቲ መዋጸኦ እንታይ ምዃኑ እንዳተረደኣና ክንትግብሮ ዘይምብቃዕና እዩ። ነዚ ናይ ዘይምብቃዕና ምኽንያት ምስጢር ኣይኮነን። መጻኢ ዕማማትና ብደረጃታት ምስራዕን ብመሰረታዊ ደሞክራስያዊ ኣተሓሕዛ ፍልልያት ቅዩድ ዘይምዃንን ጐሊሖም ካብ ዝረኣዩ ጸገማትና እዮም። ስለዚ ኣብዚ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ ኮይና፡ “በቲ ሰሚዕካ በቲ ዝነፍስ” ዘይኮነ ዝትግበር ቃል ክንኣቱ ይግበኣና ንብል።

ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ

ሎሚ ብዛዕባ ኤርትራን ፖለቲካዊ ኩነታታን ከነልዕል እንከለና፡ ኣብ ኤርትራ ዝገዝእ ዘሎ ስርዓትን ንምቕያሩ ዝቃለስ ዘሎ ደምበ ተቓውሞን ከይተላዕሉ ኣይውዕሉን። እቲ ሓደ ወገን በቲ ኩለመዳያዊ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዝፍጽሞ በደልን ግፍዕን፡ እቲ ድማ ምእንቲ ለውጢ የካይዶ ብዘሎ ፍትሓዊ ቃልስን። እቲ ኣብ ልዕሊ ምምሕዳር ጉጅለ ህገድፍ ብደለይቲ ፍትሒ ዝቐርብ በሊሕ ነቐፈታን ተቓውሞን ኣብ ቦታኡ እዩ። ነቲ ስርዓት ተዘይውሒድዎ ስለ ዘይበዝሖ። ኣብ ልዕሊ ደምበ ተቓውሞ ዝወሃብ ነቓፊ ሓሳባት እውን ኣሎ። እዚ ኣብ መርበብ ሓበረታታትን ናይ ፓልቶክ መድረኻትን ወትሩ ዝድመጽ እዩ። ደምበ ተቓውሞ በቲ ዘርእዮ ድኽመት ክንቀፍ የብሉን ዝብል ሓሳብ ምቕራብ ቅቡል ኣይኮነን። እቲ ደምበ ተዘይተነቒፉ ድኽመቱ ክርእን ከእርምን ስለ ዘይክእል። እንተኾነ እቲ ዝቐርብ ነቐፈታ ኣፍካ ከም ዝሃበካ ብዘይሓላፍነት ዝዱርጓሕ ዘይኮነ፡ ርትዓውን መጻኢ ደሓን ንምምጻእ ዝሕግዝን ክኸውን ኣይግባኦ። ከምኡ ተዘይኮይኑ ንነቓፋይ ኮነ ተነቃፋይ ዝህቦ ፋይዳ የብሉን።

ደምበ ተቓውሞ ከነጽሮ ካብ ዝግበኦ ቀንዲ ጉዳይ ኣንጻር መን ይቃለስ፡ ምስመንከ ይስለፍ ዝብል ጉዳይ እዩ። ቅድሚ ናብዚ ዝርዝርዚ ምእታው ግና ደምበ ተቓውሞ ከም ስሙ ሰፊሕ ደምበ እዩ። ኣብዚ ሰፊሕ ደንበ ዘዐማ ፖለቲካዊ ውድባትን ሰልፍታትን ከኣ ብዙሓት እየን። እትህቦ ርኢቶ ፍትሓዊ ንክኸውን ከኣ ኪኖ ነቲ ደምበ ተቓውሞ ብጃምላ ምምዛኑ፡ ብዛዕባ ነፍሲ ወከፍ እተን ኣብቲ ደምበ ሰፊረን ዘለዋ ፖለቲካዊ ውዳበታት ደቂቕ ኣፍልጦ ምሓዝን ነናተን ሚዛን ምሃብን መሰረታዊ ተደላይነት ኣለዎ። እቲ ባዛዕባ ደምበ ተቓውሞ ዝወሃብ ሓፈሻዊ ሚዛን ኣብ ቦታኡ ኮይኑ፡ ብዛዕባ ነፍሲ ወከፍ ውድብ ወይ ሰልፊ ዝርዝር ኣፍልጦ እተዘየልዩ እቲ ዝወሃብ ሚዛን መፍትሒ ንምርካብ ዘይሕግዝ እዩ። እቲ ኣብ ሰፊሕ ደምበ ተቓውሞ ዝሕቆፍ ፖለቲካዊ ውድባት ኣብ ብዙሕ ጉዳያት ባዕሉ ዝሕተተሉ ነናቱ ሚዛንን ርኢቶን ኣለዎ። ካብዚ ፍልልያትዚ ስለ ዝነቅል እዩ ከኣ ብዙሓት ውድባት ዝኸውን።

ፖለቲካዊ ውድባት ህዝቢ ዝፈልጦን ዝወዓሎን ክውንነት ክኽሕዳ ኣይግበአንን። ንኣብነት ብዛዕባ ህዝባዊ ግንባር ክዝረብ እንከሎ ብዙሓት ወገናት ነናቶም ሚዛን ኣለዎ። ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ እኳ እቲ ንታሪኽ ክግደፍ ዝግበኦ ንተረኽቲ ገዲፉ ብዛዕባ ግደ ህዝባዊ ግንባር ኣብ ምርግጋጽ ናጽነት ኤርትራ፡ ኣብቲ ዝምረሓሉ ፖለቲካዊ መደብ ዕዮኡ “ኣብ ሓድነቱ፡ ተባላሕነቱን መሃዝነቱን ዝተመርኰሰ፡ ብተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ (ተሓኤ) ብ1961 ኣንጻር መግዛእታዊ ሓይሊ ኢትዮጵያ፡ ዝተባርዐ ነዊሕ ሓርበኛዊ ዕጥቃዊ ቃልሲ፡ ድሕሪ ሰላሳ ዓመታት ብ24 ግንቦት 1991 ብወሳኒ ተራ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ (ህግሓኤ) ሃገራዊ ናጽነት ጋህዲ ኰነ።” ብዝብል ኣስፊርዎ ይርከብ። ገለ ወገናት ነዚ ስኑድ መርገጽ ክሒዶም ንኹሉ ውድባት ብናይ ገለ ወገናት ስንኩፍ ኣተሓሕዛ ክውንነት ኣጎልቢቦም፡ ደምበ ተቓውሞ ንግደ ህዝባዊ ግንባር ኣብ ምርግጋጽ ናጽነት ይክሕድ፡ በዚ ድማ ህዝቢ ብፍላይ መንእሰይ ይርሕቆ ክብሉ ክትሰምዕ እንከለኻ እቶም በሃልቲ  ክሳብ ክንደይ ኣብ ናይ ሸንጠፍ ዓለም ይነብሩ ከም ዘለዉ ምርዳእ ኣየጸግምን። ንግደ ህግ ምንጽብራቕ ነቲ ግንባር ዝወሃብ ህያብ ዘይኮነስ፡ ንክውንነት ናይ ዘይምኽሓድ ርትዓውነት እዩ።

ህዝባዊ ግንባር ድሕሪ ናጽነት ብፍላይ ድማ “ህግደፍ” ዝብል ስም ተጠመቐ ዝኸዶ መንገዲ ነቲ ናጽነት ኣብ ምርግጋጽ  ዘበርከቶን ሳላ ውፉይን ቀጻልን ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ዝተመዝገበ ዓወትን፡ ብጸቢብ ውልቃዊ ናይ ስልጣን ሕሳብ ዓይርዎ። ነዚ ክሕደት ከሎ ጌና ዝቃወሙ ዝነበሩ ውድባት ተቓዊመምዎ ጥራይ ዘይኮነ፡ ብመሰረቱ ንምውጋዱ’ውን ይቃለሱ ኣለዉ። ካብዚ ክንብገስ እንከለና ሎሚ ኣብ ኤርትራ ኣንጻር ወጽዓ ህግደፍ ዝቃለሱ ዘለዉ እንተላይ እቶም ምስ ህዝባዊ ግንባር ናጽነት ኣብ ምርግጋጽ ግደ ዝነበሮም ደሓር ግና መንገዲ ይስሕት ከም ዘሎ ተረዲኦም “ክሳብ እትኣምን ኪድ፡ ካብ ዘይተኣምን ግና ተመለስ” ብዝብል ናይ ለውጢ ወገን ዝኾኑ ወገናት’ውን ይቃለሱ ኣለዉ። ሓይልታት ደምበ ተቓውሞ ኣብዚ ተሳትፎ ናይ ቅድም ኣባላት ህግ ዝነበሩ ዘለዎ ሚዛንን እምነትን ክፈላለ ባህርያዊ ስለ ዝኾነ፡ ብሓደ ሓረግ “ንኣበርክቶኡ ኣይኣምኑን  እዮም”  ኢልካዮ ክትሓልፍ ርትዓዊ ኣይኮነን። ንኣብነት ሰደህኤ ኣብዚ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ መሰረታዊ ሰነዱ     “ ሰአህኤ ነቲ ኣብ መንጎ ክልተ ቀንዲ ውድባት ኤርትራ፡ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን (ተሓኤ) ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራን (ህግሓኤ) ዝነበረ፡ ንስኒትን ምጽውዋርን ቦታ ዝነፍግ ኩነታት፤ ሜዳና ንዝሓለፎ ተመኩሮ ውግእ ሓድሕድን ግርጭታትን ሰጊሩ ዝተመስረተ ሰልፊ እዩ። ።” ብዝብል ኣስፊርዎ ኣሎ።

ሎሚ “ዓለም ናብ ሓንቲ ገዛ ኣብ ዝተቐየረትሉ ዓለማውነት (Globalization) ኢና ንርከብ ዘለና” ዝብል ኣበሃህላ ወርትግ እዩ ዝዝውተር። እዚ ድማ ንምትህስሳይ ይኹን ንምትሕግጋዝ እቲ ምጽልላው ኣብ ዝለዓለ ደረጃኡ ከም ዘሎ እዩ ዘረደኣና። ደምበ ተቓውሞ ኤርትራ ከኣ ብመንጽር’ዚ ንግደኡ ዝትክእ ዘይኮነስ ብሕጽረት ንዘጋጥሞ ሃጓፍ ዝመልእ ሓገዝ ካብ ጐረበት ኮነ ካብ ርሑቕ ክጽበ ውሁብ እዩ። ጽልዋ ናይዚ ሓገዝ ክሳብ ክንደይ ኣዕሚቑ` ይኸይድ ከኣ፡ ከምቲ ኣብ ካልእ ዛዕባ ዝገለጽናዮ ካብ ውድብ ናብ ውድብ ከም ዝፈላለ ፍሉጥ እዩ። ብመንጽር እዚ ሰደህኤ “… ኣብ ኣህጕራዊ መዳይ ክብራ ዝሓለወት ሃገር ንምህናጽ፡ ኣህጕራዊ ውዕላትን ውሳኔታትን ዘኽብር፡ ንልዑላውነት ሃገራት ዘየድፍርን ናይ ሕድሕድ ኢድ ምትእትታው ዘይቕበልን ዞባውን ኣህጕራውን ዕዮታት ከካይድ እዩ።” ዝብል ምስፋሩ ጥራይ ዘይኮነ፡ ብተግባር እውን ኩሉ ዝኣትዎ ምትሕብባር በዚ ዝቃነን ዝቕየድን እዩ። ስለዚ ንከምዚ ዓይነት ስኑድ መርተዖ ጓሲኻ ናይ ካልኦት ካባ ኣልቢስካ ክትገልጾ ምፍታን ርትዓዊ ኣይኮነን። ብዛዕባ ሓደ ውድብ ኮነ ደምበ ተቓውሞ ክዝረብ እንከሎ ተቖንጢጥካ ነቲ ዝረአን ዝድህሰስን ከይከሓድካ ነናቱ ብምሃብ እምበር ኣፍካ ከም ዝሃበካ ምድርጓሕ ዘይርትዓዊ ኣብ ልዕሊ ምዃኑ ዘምጸኦ መፍትሒ የብሉን።

ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ

ብዛዕባ ናይ ኤርትራ ነጻነትን ንምርግጋጹ ዝተኻየደ ነዊሕን መሪርን ቃልስን ክዝረብ እንከሎ ከይተጠቕሱ ካብ ዘይሕለፉ ዓበይቲ ጉዳያት ሓደ ቅያ ኤትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣብቲ መስርሕ ቃልሲ እዩ። ወሳኒ ግደ ደቂ ኣንስትዮ ኣዕዚዝካ ንምቕራብ ኣብቲ መዋእል ቃልሲ “ብዘይ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ዝዕወት ሰውራ የለን” ዝብል ጭረሖ ይቃላሕ ነይሩ።  ሎሚ እውን ክብደት ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ህያው ኮይኑ እቲ ጭረሖ “ብዘይ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ዝረጋገጽ ለውጢ የለን” ናብ ዝብል ማዕቢሉ ኣሎ። እዚ ጭረሖ እዚ “ኣብቲ ናይ ቃልሲ ባይታ ከመይ ኣሎ"? ዝብል ግና  መልሲ ዘድልዮ ሕቶ ኮይኑ ኣሎ።

ጾታዊ ወጽዓ ደቂ ቅንስትዮ ኣዝዩ ነዊሕ ዕድመ ዘለዎ ኮይኑ፡ ደቂ ኣንስትዮ ወጽዓ መሪርወን ተወዲበን ድምጸን ኣስሚዐን ቃልሲ ዝጀመራ ቅድሚ ዝያዳ ሚእቲ ዓመታት ኣቢሉ ኣብ ኣሜሪካ ብዝተላዕለ መሰረታዊ ናይ መሰል ሕቶ ምዃኑ ታሪኽ ተጋድሎ ደቀኣንስትዮ ዓለም ይሕብር። ቃልሲ ደቂ ኣንስትዮ ናብዚ ሕጂ ዘለዎ  ደረጃ ዓለም ለኻዊ ዝኽሪ 8 መጋቢት ንምብጻሕን ምውሳን ዝኽበረሉ ዕለትን ጥራይ ዘይኮነ “ሕቶ ደቂ ኣንስትዮ እንታይ እዩ"? ዝብል ንምውሳን እውን ብኣዝዩ ብዙሕ ደረጃታትን ዝተሓላለኸ መስርሕን ክሓልፍ ጸኒሑ እዩ።

ደቂ ኣንስትዮ፡ ብጾታአን ዘጋጥመን ናይ ሓባረን ጾታዊ ወጽዓ ክህልወን እንከሎ፡ ከከምቲ ናይቲ ዝነብራሉ ሃገር ሓፈሻዊ ምዕባለ፡ ዝመሓደረሉ ስርዓትን ባህላዊ ተጽዕኖን እቲ ወጽዓ ኣብ ገሊኡ ዝያዳ ዝመረረ ከም ዝኸውን ዝሰሓት ኣይኮነን። ንኣብነት ኣብዚ እዋንዚ ወጽዓ ደቂ ኣንስትዮ ካብቲ ብቑጠባዊ ምዕባለን ደሞክራሲያዊ ዕቤትን ኣብ ዝሓሸ ዝርከብ ዓለም፡ ኣብ ከም ኤርትራ ዝኣመሰላ ብቑጠባ ኮነ ብስርዓተ-ምሕደራ ኣብ ዝተሓተ ደረጃ ናይ ዝርከባ ሃገራት ደቂ ኣንስትዮ ወጽዓ ዝያዳ ከም ዝኸፍእ ምጥቃስ ይከኣል። ደቂ ኣንስትዮ ድርብ ወጽዓ እዩ ዘለወን። በቲ ሓደ ወገን ጾታዊ ወጽዓ በቲ ካልእ ወገን ደማ ከም ኩሉ ዜጋ ዘጋጥመን ኩለመዳያዊ ወጽዓ።

ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ ከም ሓደ መሰረታዊ ዓንዲ ኣብ ቃልሲ ወርትግ ክጸሓፈሉን ክዝረበሉን ዝግበኦ ኮይኑ፡ ኣብ ከምዚ ሎሚ ንርከበሉ ዘለና ናይ 8 መጋቢት ኣጋጣሚ ዝያዳ ከነድህበሉ ከኣ ባህርያዊ እዩ። 8 መጋቢት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብዚ መዳይ እንታይ ተዓሚሙ እንታይከ ተሪፉ፡ ኣብ መጻኢ ዓመትከ እንታይ ይሰራሕ ዝግምገመሉ እምበር ዓመት ምሉእ ተዘንጊዑ ጸኒሑ ዝለዓለሉ ኣይኮነን። ቃልሲ ደቂ ኣንስትዮ ዓለም-ለኻዊ ተመሳሳልነትን ናይ ሓባር ባህርን ዘለዎ ኮይኑ፡ ከከም ሃገሩ ዝቃነ ምዃኑ ፍሉጥ እዩ። ወጽዓ ደቂ ኣንስቶ ድርብ እዩ ዝብል ኣገላልጸ ሓፈሻዊ ኮይኑ፡ ናብ ጉዳይና ክንመጽእ እንከሎና ግና ድርብ ዘይኮነስ ድርብርብ እዩ። ደቂ ኣንስትዮና ካብ ተጽዕኖ ወዲ ተባዕታይ ሓራ ናይ ምውጻእ ቃልሲ ኣለወን። ብኤርትራውነተን ከኣ ካብ ኣርዑት ህግደፍ ናጻ ንምውጻእን ንኤርትራን ህዝባን ካብ ምብትታን ናይ ምድሓን ቃልሲ’ውን ኣብ ቅድሚአን ዘሎ ዕማም እዩ።

ደቂ ኣንስትዮ ኤርትራ ቃልሰን ዝተደራረበ ተሳትፎአን ድማ ኣዝዩ ድሩት ምዃኑ ከኣ ኣብ ከመይ ዝኣመሰለ ኣጸጋሚ ህጹጽ ፍታሕ ዘድልዮ ኩነታት ከም ዘለና ዘመልክት እዩ። ምኽባርን ዘይምኽባር መሰል ደቂ ኣንስትዮ ካብ ደሞክራስን ጸረ-ደሞክራስን ፈሊኻ ዝረአ ኣይኮነን። ደሞክራሲያዊ ስርዓት ኣብ ዝተረጋገጸሉ፡ መሰል ደቂ ኣንስትዮ እንተኾነ ምሉእ ብምሉእ እንተዘየለ ከኣ መብዛሕትኡ ከም ዝፍታሕ ዘጠራጥር ኣይኮነን። ሕቶ ደሞክራሲ ኣብ ዘይተመለሰሉ ከኣ ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ በይኑ ክፍታሕ ዘሎ ተኽእሎ  ዜሮ እዩ። ስለዚ ግደ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ምውጋድ እዚ ንሃገርና ዝሕምሳ ዘሎ ጉጅለ ተደራራቢ ወሳንነት ዘለዎ እዩ።

ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ክምቲ ዝድለ ኣብ ቃልሲ ዘየዋስኤን ዘሎ  ምኽንያት፡ ምናልባት ናይቲ ዝሓለፈ ቃልሰን ጻማ እንታይ ከም ዝኾነ ስለ ዝረኣያ’ሞ  ብኣኡ ስለ ሰከሓ ክኸውን ይኽእል ዝብል ግምት ናይ ብዙሓት እዩ። ናይዚ መንቀሊ ናይ ጉጅለ ህግደፍ ጥልመት ኮይኑ፡ ኣብኣተን ጥራይ ዝተደረት ዘይኮነስ ንመላእ ህዝቢ ኤርትራ ፈሲስዎ ዘሎ መዓት ምዃኑ ክርሳዕ ግን ኣይግባእን። እቲ ፍታሕ ከኣ ናይ ሓባር ቃልሲ ኣንጻርቲ ወጻዒ እምበር፡ ሰኪሕካ ስቕታን ካብ ቃልሲ ምርሓቕን ምምራጽ ከም ዘይኮነ ምርዳእ ከምዘድሊዚ ኣጋጣሚ ነዘኻኽ። እንተ’ቲ ኤርትራውያን ኣብ ፈቐዶ መደበር ስደተኛታት ሓዊስካ ኣብ ኩሉ ህይወት ዘሕልፈኦ ዘለዋ ናይ ኣነት ምረት  ዘርዚርካ ዝውዳእ ስለ ዘይኮነ ብድብድቡ “ኣስካሕካሒ” ኢልካዮ ምሕላፉ ገላጺ’ዩ።

ቃልሲ ደቂ ኣንስትዮ ቃልሲ ፍርቂ ክፋል ሕብረተሰብ ስለ ዝኾነ፡ ኣብቲ ጉዳይ መሪሕ ግደ ደኣ ይህልወን እምበር ኣብኣተን ጥራይ ዝድርበ ኣይኮነን። ደቂ ተባዕትዮ እውን መሰል ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዘይተረጋገጸሉ ቲ ኩልና እንጽበዮ ራህዋ ክረጋገጽ ከምዘይክእል ተረዲኦም ኣብ ጐነን ክስለፉ ናይ ግድን እዩ። ደቂ ኣንስትዮ ካብቲ ጾታዊ ተጽዕኖ ናጻ ንክወጻ ንደቂ ተባዕትዮ ጸላእተን ዘይኮኑስ ናይ ቃልሲ መገረን ዝኾንሉ ኩነታት ክፈጥራ ክበቕዓ ይግበአን። ደቂ ተባዕትዮ ኣብቲ ንመሰል ደቂ ኣንስትዮ ዝግበር ቃልሲ ኣበርክተኦም ከርእዩ ከካብ ገዛእ ርእሶም ክነቕሉን ናይ ቃል ዘይኮነ ናይ ተግባር ስጉምቲ ክወስዱን ይግበኦም። ብሓሳብ ንመሰል ጓለንስተይቲ ምጭራሕ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ ኣደታቶም፡ ኣንስቶምን ደቆምን ኣጋርነቶም ክርእዩ ይግበኦም።

ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ፖለቲካዊ መደብ ዕዮኡ ኣብቲ ንደቂ ኣንስትዮ ዝምልከት ክፋል መሰለን ብሕጊ ተሓልዩ፡ ብግብሪ ኣብኵሉ ህይወት ሕብረተ-ሰብ ኤርትራ ማዕረ ተሳትፎ ከምዝህልወን ንምግባር፡ ከይተሓለለ ክሰርሕ እዩ።” ዝብል ዓንቀጽ ኣብ ልዕሊ ምስፋሩ ንጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ ከም ሓደ ቀጻሊ ኣጀንዳኡ ሒዙ እዩ ዝቃለሰሉ። በዚ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ ከኣ ዮሃና እንዳበለ ነዚ ቃልሱ ክሳብ ዝዕወት ክቕጽሎ ምዃኑ ቃል ይኣቱ። ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ ጉዳይ ሓደ ሰልፊ ወይ ውድብ ዘይኮነስ ንኹሉ ዝጸሉ መሰረታዊ ጉዳይ ብምዃኑ ደንበ ተቓውሞና እውን ብመንጽርዚ ርእዩ ክሰርሓሉ ዝግባእ እዩ።

ከምቲ “ካብ ጉይይ ምውዓል ክሳድ ምሓዝ” ዝብልዎ፡ ኣብዚ ኣጋጣሚ 8 መጋቢት ዓለም ለኸ መዓልቲ ደቂ ኣንስትዮ ንዝከረሉ ዘለና ኣጋጣሚ፡ ብሓፈሻ ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ብፍላይ ድማ መንእሰያት ደቂ ኣንስትዮ፡ ሓርበኛታት ኣደታተን መስዋእቲ ዝኸፈላሉ፡ ግና ድማ ኣብቲ ዝድለ ምዕራፉ ዘይበጸሐ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ንምምላእ ክሳተፋ መጸዋዕታና ነቕርበለን።

ክብርን መጎስንሰማእታት ኤርትራ!

ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ

ብሓፈሻ ህልዊ ፖለቲካዊ ኩነታት ሃገርና፡ ብፍላይ ከኣ ሃለዋት ደንበ ተቓውሞና ዘየሕጉስ ኮይኑ ብብዙሕ መልከዓት ዝግለጽ እዩ። ካባና ንምጅማር ናብ ደንበ ተቓውሞና ከነድህብ እንከለና፡ ካብቲ ብዙሕ ሓደን ቀንድን ጸገምና ኣብቲ ብሓባር እንእምነሉን እንዕወተሉን መትከላት ብሓባር ክንሰርሕ ዘይምኽኣልና እዩ። እዚ እቲ ቀንዲ ኣብ ዕንክሊል ዘንብረና ዘሎ ጠንቂ ኮይኑ ካልኦት ጸገማት’ውን የብልናን ማለት ኣይኮነን። እንተኾነ እዚ ዓብይ ጸገም እንተተወጊዱ እቲ ዝተረፈ ንኡስ ጸገማትን ፍልልያትን ወይ ብሳላ ምፍታሕ እቲ ዓብይ ጸገም ዝፍታሕ ወይ ድማ ካብ ኣፈታትሓ እቲ ዓብይን ቀንድን ጸገም ተመኲርና ክንፈትሖ ግዜ ዝህብና እዩ።

እቲ ዘገርም ምናልባት እውን ኣባና ፍሉይ ተመኩሮ ክበሃል ዝኽእል፡ ጸገምናን ጠንቁን እንታይ ምዃኑ ንፈልጥ፡ መፍትሒኡ ከኣ ብሓባር ምስራሕ ምዃኑ እንዳተቐበልና፡ ኣብ ትግባረኡ ክንበቅዕ ዘይምኽኣልና እዩ። ኩልና ከም እንርደኦ ናይ ሓደ ጸገም መበቆል ምፍላጥ ኣብ ምፍታሑ ሓደ ስጉምቲ ንቕስሚት እዩ። መፍትሒኡ እንታይ ከም ዝኸውን ብሓሳብ ምርድዳእ ድማ ዝያዳ ንቕድሚት ምስጓም እዩ። እቲ ዝተርፍ ናይ ተግባር ስጉምቲ ቀሊል ኮይኑ፡ ትብዓትን ንዝኣመንካሉ ውፉይ ምዃንን ጥራይ ዝሓትት እዩ። እዚ ክበሃል እንከሎ ነቲ መራሕቲ ውድባት ኤርትራ ኣብ 2013 ተራኺቦም ዝዳህሰስዎ ዝርዝር ጸገማትን ነቲ ፖለቲካዊ ውድባትና ኣብ ዕላዊ መድረኻት ንምቅርራብ ውድባት ብዝምልከት ዘውጸአኦ መግለጽታት ኣብ ግምት ብምእታው እዩ።

ብዙሓት ወገናት ካብ ዝእምትዎ ነዚ ሓቢርካ ኣንጻር ህግደፍ ናይ ምስላፍ እንኮ መዋጸኦ ርዒምና ክንሰርሓሉ ዘይምኽኣልና ምኽንያታት፡ ካብ ጸቢብ ክሊ ሰልፊ፡ ውድብ፡ ማሕበርን ተመሳሳሊ ውደባን ወጺእካ ብዛዕባቲ ሰፊሕ ጉዳይ ህዝብን ሃገርን ክትሓስብን ክትሻቐልን ዘይምብቃዕን፡ ከምኡ ከኣ ንናይ ጽባሕ ኣጀንዳ ቅድሚ ናይ ሎሚ ዕማም ናይ ምስራዕ ስሰዐ ካብቶም  ዝጥቀሱን ንህልዊ ኩነታትና’ውን ዘንጸባርቑ እዮም። እዚ ነቲ ህበይ ኢላቶ ዝበሃል “ኣብ መቐመጫይ ዘሎ እሾኽ ደኣ ይውጸኣለይ እምበር እቲ ዝተረፈስ ባዕለይ ኮፍ ኢለ የውጸኦ” በለት ዝበሃል’ኳ ነስተብህለሉ ዘለና ኣይመስለናን። ግዜ ዘይህብን ንዓለም ዘጨንቕ ዘሎን ጉዳይ ኤርትራ ካለኣይ ደረጃ ኣትሒዝካ ናእሽቱ ውዳበታትካ ንምጽብባቕ ቀዳምነት ምሃብ ነዚ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ብስም እንስሳ ናብ ሰባት ዘቕነዐ ምስላ ክንምስል የገድደና። እዚ ማለት ግና እቲ መዋጸኦ እዩ እንብሎ ዘለና ምህናጽ ሓባራዊ መድረኽ ዘተኣማምን መዋጸኦ ንክኸውን ኣብተን ዝሓብራ ሓይልታት ዝዕመም ዋኒን ከምዘሎ ብምዝንጋዕ ኣይኮነን።

ካብዚ ዘለናዮ ዕጽዊ ሳንዱቕ ክንወጽእ ክንነቅል እንከለና ግድን ከነስተብህለሎም ካብ ዘለና ጉዳያት፡ ብሓደ ኩርናዕ ሓደ ሓሳብ ክቐርብ እንከሎ ቀንዲ ኣድህቦና  ናብቲ ዝበሃል እምበር ናብቲ በሃሊ እምብዛ ከነድህብ ኣይግበኣናን። ብዘይካዚ ኣብ ህልዊ ኮይና ንቕድሚት ምቁማት እምበር ንድሕሪት ተመሊስና እምብዛ ናብ ምጽብጻብ ከነድህብ ሓጋዚ ኣይኮነን። ንኣብነት ሓደ ኣካል ካብቲ ቅድም ከቕርቦ ዝጸነሓ፡ ሓድሽን ዝያዳ ሃናጽን ለውጢ ዝእምትን ሓሳብ ሒዙ ክቐርብ እንከሎ፡ ኣብ ክንዲ ነቲ “ቅድምዶ ከምዚ ይብል ኣይነበረን” ዝብል ሓረግ ነኮማስዕ፡ “እንኳዕ’ባ ምስዚ ናይ ለውጢ ሓሳብ መጸአ” ኢልና ክንንእዶን ንሕጽረታቱ ብዘይኳሳሕ ኣገባብ ከነትሕዞን እቲ ዝሓሸ እዩ። ኣብዚ ሓደ ነቲ ሓደ ዝጥቅወሉ ዘይኮነ ኣብ ቅድሚ ኩልና ተገቲሩ ዘሎ እዋናዊ ሓላፍነት እዩ

ከምቲ ዝተገልጸ ኣበየኖት ነጥብታት ኣትኪልና ብሓባር እንተሰሪሕና ኢና ነቲ ጸድፍን ቀላይን ኮይኑና ዘሎ ቀዳማይ ምዕራፍ ክንሰግሮ እንኽእል ዝብል ሕቶ ክንምልስ እንከለና፡ ምዕቃብ ልኡላዊ ግዝኣት ኤርትራ፡ ምውዳቕ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ህግደፍን ናይ ጭቆና መሓውራቱን፡ ድሕሪ ውድቐት ስርዓት ህግደፍ ኣብዝሓ ሰልፋዊ ስርዓት ዝሰረቱ ህዝባዊ ዲሞክራስያዊ ስርዓት ምቛምን ግዝኣተ ሕጊ፡ ዲሞክራስያዊ መሰላትን መላእ ሓርነታትን ህዝቢ ምቕባል ዝብሉ ኣብቲ ቅድሚ ሕጂ ተፈቲኑ ጌና ዘይተዓወተ ብሓባር ናይ ምስራሕ ፈተነታትና ኮነ ኣብ ነናትና ንሕቶ ሓድነት ዝምልሱ ሰነዳት ሰፊሮም ዝርከቡ እዮም። እዚ ከበሃል እንከሎ ናይ ነፍሲ ወከፍና ውድባትን ሰልፍታትን ናይ ቃልሲ መዓርፎ እዚ ዝተጠቕሰ ነጥብታት ኣይኮነን። ኣብዞም ኣቐዲሞም ዝተጠቑ ብዘትከለ ናይ ሓባር ቃልሲ ኣቢልና ኣብ ሓድሽ ህዝቢ ብናጽነት ዘሳትፍ መድረኽ ምስ ኣተና ብናይ ህዝቢ ተሳትፎን ሕገምንግስታዊ ኣላይነትን  ናይ መወዳእታ መልክዕ ነትሕዞም ፍልልያት ኣለዉና።

በዚ ኣገባብ ዝፍጠር ናይ ሓባር መድረኽ፡ ነቲ ዝያዳ ምስ እንቀራረቦም ወገናት ዝያዳ ዕምቆት ዘለዎ ምቅርራብ ምፍጣር ዝጻባእ ኣይኮነን። እንተኾነ እዚ ዝያዳ ኣብቲ ናይ ጽባሕ  ምዕራፍ ዝጐልሕ ንኡስ ምቅርራባት ነቲ ንኹሉ ኣብዘን ዝተጠቕሳ ነጥብታት ዝርዕም ንናይ ሎሚ ህጹጽ መድረኽ ብዝይጐድእን ናይ መደባት ምድብላቕ ብዘይፈጥርን ኣገባብ ክተሓዝ ናይ ግድን እዩ።

ኣብዚ እዋንዚ ነዚ እንኮ መዋጸኦ እሞኸኣ ብቕልጡፍ ክንትግብር እንተዘይክኢልና ሳዕቤኑ ኣብቲ ውሱን ደንበ ተቓውሞና ጥራይ ዝተርፍ ኣይኮነን። ብዓብይኡ ንመላእ ኩነታት ኤርትራ እዩ ዓይኒ መፍተሉ ዘጥፍኦ። ፖለቲካዊ ውድባትን ሰልፍታትን ንስመን ዝምጥን ሓላፍነት እንተዘይፈጺመን ናይ ሓድነት ማእከላይ ስሕበት ተዘይኮይነን፡ ከምዚ ንዕዘቦ ዘለና ንክውንነት ኤርትራ ዘይምጥን ዘይቅዱስ ውዳበታት ክቕልቀልን ህዝብናን ንሕናን መፍቶ ህግደፍ ክንከውንን ባህርያዊ እዩ። ካብዚ ኩሉ መዘዝን ተሓታትነትን ንምድሓን ከኣ ብሓባር ካብዛ ኣቲናያ ዘለና ዕንክሊል ክንወጽእ ምብቃዕ ጥራይ እዩ።

ካብ ነዊሕ ግዜ ተደጋጊሙ ክግለጽ ከም ዝጸንሐ፡ ኣብ ኤርትራ ናይ ዘሎ ምምሕዳር ህግደፍ ጸረ-ህዝቢ ባህሪ ካብ ዝንጸባረቐሎም ተርእዮታት ሓደ፡ ደረቱ ዝሓለፈ “ፍልሰት” ዝብል ደረጃ ዝተዋህቦ ስደት ኣብ ኩሉ ደረጃ ዕድመን ሞያን ዝርከቡ ኤርትራውያን እዩ። ጠንቂ ናይዚ ስደትዚ ቀይናን ምምሕዳር ናይቲ ጉጅለ ምዃኑ ብዘይካ ባዕሉ እቲ ጉጅለ ኩሎም ኣካላት ዘይፈላለይሉ እዩ። ኣብ ፍታሕ ናይቲ ስደት ግና ምናልባት ዓማሚ ምርድዳእ ዘይጸንሐ ክኸውን ይኽእል። መብዛሕትና ስደት ግዚያዊ ናይ ሓጺር ግዜ መዕገሲ ቃንዛ እምበር፡ ናይቲ መሰረታዊ ጠንቂ ስደት መፈወሲ ኣይኮነን ክንብል እንከለና፡ ብገለ ወገናት ግና ዓዲ ገዲፍካ ስደት ከም ናይ ኩሉ ጸገም መፍትሒ ጌርካ ናይ ምውሳድ ዝንባለ ስለ ዝረአ።

ብዛዕባ ሓደ ጉዳይ ክትመዝን እንከለኻ ካብ ነብስኻ ምጅማር ክሳብ ክንደይ ኣገዳስን ናብ ዘተኣማምን መፍትሒ ዘብጽሕን ምዃኑ ፍቱን እዩ። ብመንጽር እዚ ጉጅለ ህግደፍ ብዛዕባ ጠንቂ ስደት ክዛረብ እንከሎ፡ ወትሩ ናብ ግዳማውያን ወገናት ብምውጥዋጥ እዩ ዘዘውትር። ኣብዚ ናይ ግዳም ሓይልታት ናጻ ንምውጻእ ዘይኮነ ነቲ ሓቂ ንምንጻር፡ ነቲ ጉጅለ “ ንሱስ ሕራይ ንስኻኸ ካብ ጠንቅነት ስደት ናጻ ዲኻ?” ዝብል ሕቶ ነቲ ጉጅለ ክቐርበሉ ግቡእ እዩ። ብመሰረቱ እዚ ሕቶ ዝቐርብ እቲ ጉጅለ ብዛዕባ ገዛእ ርእሱ ክዛረብ እንተኽኢሉ ንምፍታኑ እንተዘይኮይኑ፡ ብውሕዱ ንዓና ኤርትራውያን እቲ ጠንቂ ንሱ ምዃኑ ንምርዳእ ምምርማር ስለ ዘድልየና ኣይኮነን። ምናልባት እቶም ንሱ ደጋጊሙ ዝኸሶም ናይ ግዳም ሓይልታት ነቲ ኩነታት እንተጐሃሃርዎ’ውን ኣብ ዙርያ’ቲ ንሱ ባዕሉ ኣቐዲሙ ዝኣጐዶ መጋርያ ሓዊ እዩ።

ስደት መሰረታዊ መፍትሒ ኣይኮነን ካብ በልና፡ “እሞ እቲ መሰረታዊ መፍትሒ ደኣ እንታይ እዩ?” ዝብል ሕቶ ክቐርብ ግቡእ እዩ። ክምለስ ከኣ ኣለዎ። ስደት ምሳና ካብ ዝነብር ነዊሕ ግዜ ስለ ዝኾነ ብዛዕባ መፍትሒኡ እውን ምሳና ዝጸንሐ ሓቂ ኣሎ። ንሱ ዝርዝራዊ ባህርን ኣተገባብራን ዘለዎ ኮይኑ፡ ብጥቕልሉ “ነቲ ጠንቂ ስደት ዝኾነ ኣካል ምውጋድ’ዩ” ምባሉ ይከኣል። ስለዚ ኣብዚ እዋንዚ ጠንቂ ስደት ኣብ ሃገርና ግጉይን ትዕቢተኛን ምምሕዳር ህግደፍ ስለ ዝኾነ፡ ንዕኡ ኣወጊድካ ብቕርዑይ ምምሕዳር ምትካእ እዩ። እዚ ድማ ካብ ኣበርክቶ ናይ ግዳም ሓይልታት እንጽበዮ ዘይኮነስ ናትና ናይቶም ግዳይ ስደት ንኸውን ዘለና ኤርትራውያን ሓላፍነት እዩ። እዚ ክበሃል እንከሎ ግና ስደት ዓለም ለኻዊ ባህሪ ዘለዎ ስለ ዝኾነ ነቲ ናትና መሰረታዊ ኣበርክቶ ዘራጉድ ናይ ግዳም ደገፍ ኣየድልየናን ማለት ኣይኮነን።

ሎሚ ጠንቅታቱ ዝተፈላለየ ኮይኑ ስደት ኣዝዩ ኣብ ዝበዘሓሉ ግዜ ኢና ንርከብ ዘለና። ብዝሒ ስደት ኤርትራውያን ከኣ ኩሉ ግዜ ካብቶም ኣብ ቅድሚት ዝስርዑ እዩ ዘሎ። እቲ ወትሩ ዘቐንዝወና ሳዕቤን ስደት ኣብቶም ስደተኛታት ጥራይ ተደሪቱ ዝተርፍ ዘይኮነ ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት ዝቕበሉ ሃገራትን ህዝብታት’ውን ከቢድ ኩለመዳያዊ ተጽዕኖ ኣለዎ። ኣብዚ እዋንዚ ብዙሓት ሃገራት፡ በቲ ሓደ ወገን ካብዚ ኩለመዳያዊ ዝበልናዮ ተጽዕኖ ናጻ ንምውጻእ በቲ ካልእ ወገን ድማ ዓለም-ለኻዊ ንስደተኛ ዝምልከቱ ፖሊሲታት ንምኽባር ተቐርቂረን ይርከባ ኣለዋ። ካብዚ መንቀራቕሮ ንምውጻእ ከኣ ዝተፈላለያ ሃገራትን ከም ሕብረት ኤውሮጳ ዝኣመሰላ መድረኻትን ዝተፈላለየ ፈተነታት የካይዳ ምህላወን ንዕዘብ ኣለና። ኣብዚ እተን ሃገራት ኣብ ዘቕርበኦ መፍትሕታት ንገዛእ ርእሰን ካብ መጻብቦ ምውጻእ ዘቐድም ከም ዝኸውን ምርዳእ የድሊ። ኣብ ከምዚ ኩነታት እቲ ከም ቀጻሊ መፍትሒ ክኸውን ትጽቢት ዝነተብረሉ ስደት ከም ከምቲ ዝደለኻዮ ዘይኮነስ ከምቲ ዝኾኖ ይኸውን።

ኣብ ከምዚ ንዕዘቦ ዘለና ብዙሓት ሃገራት ስደተኛ ናይ ምቕባል ኣፍደገአን ክዓጽዋ ወይ ከጽብባ እንከለዋ፡ እቲ መፍትሒ ሕጂ እውን ብቃልስኻ ኣብ ሃገርካ ኩነታት ምምድማድ እምበር ምስተን ጉዳየን ብምቕዳም ዕድል ዝኸለኣኻ ሃገራት ምርጋምን ምንጽርጻርን መፍትሒ ኣይከውንን እዩ። ኣብ በዓል ኣሜሪካ ዝምዕብ ዘሎ ኩነታት እንተወሲኽናሉ ከኣ ስደት መፍትሒ ከምዘይኮነ መመሊሱ ይበርሃልና። ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ባህሪኡ ደሪኽዎ ደድሕሪ ስደተኛታት ስዒቡ ንምዝራግ ዝገብሮ ፈተነታት መልክዑ ብዙሕ ምዃኑ ንሪኦን ንሰምዖን ኣለና። ኣብ ገሊኡ ብጉልባብ ስደተኛ ኣብተን ሃገራት ሰለይቲ የዋፍር። ንሓንሳብ ድማ ናቱ እሙናት ኣብ ወጻኢ ሃገራት ናይ ሓሶት ምኽንያታት ኣቕሪቦም ፖለቲካዊ ዑቕባ ምስ ረኸቡ፡ ንስለያዊ ስራሕ ናብ ኤርትራ ከም ዝምለሱ ይገብር። ነዚ ዝተኸታተላ ሃገራት ከኣ እንተላይ ዕድል ናይቶም ናብ ኤርትራ እንተተመሊሶም ዝሳቐዩ ዕድል ክዓጽዋ ይግደዳ። ገለ ሃገራት ከኣ ካብ ነናተን ረብሓ ነቒለን ኣብ ቀረባ ስለ ዝጸንሓ፡ እቲ ኣብ ቃሉ ከምዘይጸንዕ ዝፈልጠኦ ስርዓት ህግደፍ ንዝሳስየለን ናይ ሓሶት መብጸዓ መዝሚዘን ስድተኛታት ናብ ኤርትራ እንተተመሊሶም ዘጋጥሞም ጸገም የለን ክብላ ይስመዓ ኣለዋ።

ስለዚ ሃገራት መሰል ስደተኛ ከኽብራ ብዛዕባ ዘለወን ዓለም ለኻውን ኣህጉራውን ሓላፍነት ንምዝኽኻር፡ ከምዚ ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ (ሰደህኤ) ዝገብሮ ጻዕሪ እቲ ጉዳይ ናብ ዝምልከቶም ኣካላት መዘክራትን ምሕጽንታታትን  ምቕራብ’ኳ ቅኑዕን ግቡእን እንተኾነ፡ እቲ መሰረታዊ ጠንቂ ስደትን ሳዕቤናቱን ናይ ምውጋድ ሓላፍነት ሕጂ’ውን ኣብ ኢድና  ምዃኑ ኣይንዘንግዕ።

ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ

ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ኣብ ዓለምና ካብ ዝተራእዩ ዓበይቲ ፍጻመታት ሓደ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ዝተኻየደ ሰላማዊ ናይ ስልጣን ምስግጋር እዩ። ኣብዚ ምስግጋር ንምብጻሕ ነዊሕ ግዜ ዝወሰደን ብሓያል ምፍሕፋሕ ዝተሰነየን መስርሕ ምርጫ እዩ ተኻይዱ። መስርሕ እቲ ምርጫ ኣብ ተመኩሮ ኣሜሪካ ልሙድ ዘይነበረ ክሳብ ናብ ውልቃዊ ህይወት ሰባት ዝወርድ ሰፊሕ ናይ “ነዓይ ምረጹ” ወፈራ ስለ ዝነበሮ “ውጽኢቱ እንታይ ክኸውን እዩ?” ዝብል ርሱን ትጽቢት ኣሕዲሩ ነይሩ። ካልእ ፍሉይ ዝገበሮ ከኣ ውጽኢቱ ኣንጻር ግምት ብዙሓት ምንባሩ እዩ።

ድሕሪ ውጽኢት ምርጫ እውን እቶም ኣብ መንግስታዊ ምምሕዳር ኮነ ውትህድርና ተመኩሮ ዘየብሎም ኣብ ታሪኽ መራሕቲ ኣሜሪካ ብዕድሚኦም ዝደፍኡ፡ ሃብታም ነጋዳይ ዶናልድ ጆን ትራምፕ ምስ ተመረጹ እሞ ጌና ስልጣን ከይተረከቡ፡ ኣብ ብዙሕ ጉዳያት ኣንጻርቲ ሃገሮም ክትምረሓሉ ዝጸንሐት ፖሊሲታት ክኸዱ ምዃኖም መደረታት የስምዑ ስለ ዝነበሩን ዓወቶም ኣብቲ ምርጫ ናይ ግዳም ኢድ ከም ዝተሓወሶ ይዝረብ ስለ ዝነበረን “እቲ ናይ ስልጣን ምርኽኻብከ ከመይኮን ይኸውን?” ዝብል ሕቶ ከኸትል ጸኒሑ እዩ። እንተኾነ እቲ መስርሕ ከምቲ ልሙድ ብሰላማውን ቅዋማውን ኣገባብ ተኻይዱ። መጻኢ ውጽኢቱ ከመይ ከም ዝኸውን ኣብ መጻኢ ዝረአ ኮይኑ፡ ኣሜሪካውያን ነቲ ምስግጋር ንደረጃኦም ብዝምጥን ድሞክራሲያዊ ኣገባብ ተግቢረምዎ ኣለዉ። እዚ ኣሜሪካዊ ዛዕባዚ ዝያዳ ሰሓቢ ኮይኑ ዝጸነሐ ኣብቲ መስርሕ ብዝነበሮ ውረድ ደይብ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣሜሪካ ኣብ ዓለምና ኣብ መዳያት ቁጠባ ኮነ ፖለቲካን ዲፕሎማስን ብዘለዋ ጽልዋ ኣብኣ ዝፍጠር ምዕባለ ኣብ ልዕሊ ካለኦት ኣውንታዊ ይኹን ኣሉታዊ ጽልዋን ተጽዕኖን ስለ ዘሕድር እዩ።

ኣብዚ እዋንዚ ዳርጋ ኣብ ኩሉ ኩርነዓት ዓለም እንዳተባረዐ፡ ናይ ብዙሓት ኢድ ኣእታውነት እንዳተወሰኾ፡ መተካእታ ዘየብሉ ህይወትን ንብረት ዘብርስ ዘሎ ናብ ውግኣት ዝማዕበለ ጐንጽታት መንቀሊኡ ምስ ምቅብባል ስልጣንን ሓዚልዎ ዝመጽእ ቁጠባዊ ረብሓን ዝተተሓሓዘ እዩ። ገለገሊኡ ብደጊኡ ክረአ እንከሎ ፖለቲካዊ ልዕልና ጥራይ ዝደረኾ ይመስል። እንተኾነ ቁጠባ ዘይደረበ ፖለቲካ ከኣ የለን። ዝተፈላለዩ ወገናት ምስ ስልጣን ዝርከብ ረብሓ ይምቅሮም እሞ ካብኡ ንዘይምልቃቕ ህዝብን ሃገርን ኣብ ግምት ዘየእቱ ምስምሳት ይፈጥሩ። ካብቲ ምስምሳት ኣብ ሓደ ኣጋጣሚ ፈትዮም ንዘጽደቕዎ ቅዋም ይጠልምዎ ወይ ከጽግንዎ ይፍትኑ። ምናልባት እውን ነዚ ረብሓዚ ክብሉ ከሎ ጌና ንቅዋም ከም ቁርን ኣስሓይታን ፈሪሖም ብዘይብኣኡ መቆጻጸሪ ዘየብሉ ቀይዲ በተኽ ጉዕዞ ይጅምሩ። እዚ ኩሉ ተደማሚሩ ንዘይቅርዑይ ኣተሓሕዛን ኣሰጋግራን ስልጣን ዘንጸባርቅ እዩ።

እዚ ኣቐዲምና ዘልዓልናዮ ናይ ኣሜሪካ ኣጋጣሚ ኣሜሪካውያን ኪኖ እቲ ተመሪጹ ስልጣን ዝሕዝ ሰልፊ ኮነ ውልቀሰብ ሃገሮምን ህዝቦምን ከም ዘገድሶም ዝተረጋገጸሉ እዩ። ኣሜሪካውያን ነዚ ዝበቕዑ ፍልልያት ስለ ዘየብሎም ዘይኮነስ ነቲ ፍልልያቶም ብስልጡን ኣገባብ ስለ ዘመሓድርዎ እዩ። ካብዚ ሓሊፉ ምስ ኩሉ ትዕዝብቶምን ዘይዕግበቶምን ንቅዋሞም ዘለዎም ዘይዕጸፍ ምእዙዝነት ዘረጋገጸሉ እዩ። ናይቶም ኣብ ዝተፈላለዩ ዛዕባታት ኣንጻር ዶናልድ ጆን ትራምፕ ክነሓንሑ ዝጸንሑ ኣካላት፡ እተን  ክዕወታ ዓብይ ግምት ተነቢሩለን ዝነበራ ግና ዝተሳዕራ ሴነተር ሂላሪ ክሊንተን ከይተረፋ ኣብቲ ሰላማዊ ናይ ስልጣን ምስግጋር ስነ-ስርዓት ምስታፎም ከኣ ልዕልናን ዘይዕጸፍ ምጽውዋርን ኣሜሪካውያን ዘመልክት እዩ ተተባህለ ምግናን ኣይኮነን። ካብዚ ሓሊፉ ብመሰረት’ቲ “ናይ ብዙሓት ይትግበር ናይ ውሑዳት ከኣ ይስማዕ” ዝብል ደሞክራሲያዊ መትከል፡ ኣብ ኣተሓሕዛ ትራምፕ ትዕዝብትን ዘይዕግበትን ዘለዎም ኣሜሪካውያን ብመሰሎም ተጠቒሞም ብመልክዕ ሰላማዊ ሰልፊ ምቅዋሞም ካልእ መርኣያ ደሞክራሲ እዩ። እዚ ኩነታት ምስቲ ኣብ ጋምቢያ ዘጋጠመ ዘይደሞክራስያውን ዘይቅዋማውን ኩርካሕ ምስግጋር ስልጣን ብሓባር ምምጽኡ ብሓፈሻ ንኣፍሪቃውያን ኣብ ትዕዝብቲ ዘውድቕ እዩ። ንሕና ኤርትራውያን ከኣ ካብዚ ትዕዝብቲ እጃምና ዓብዪ እዩ።

እዚ ንሕና ኤርትራውያን ኮነ ካለኦት ብሓፈሻ ናይ ደሞክራሲ ብፍላይ ከኣ ናይ ሰላማውን ቅዋማውን ናይ ስልጣን ምስግጋር ተጠቀምቲ ዘይኮና ኣካላት ክንመሃረሉን ክንርዕሞን ዝግበኣና እዩ። ነዚ ክንበቅዕ ድማ ከምቲ ወርትግ እነኮማስዖ ብክለሰ-ሓሳብ ዘይኮነ ብተግባር፡ ጹረት፡ ምክእኣልን ክትሰምዕ ቅሩብ ምዃን፡ ምኽባር መሰረታዊ ደሞክራሲያዊ ኣዕኑድን ትሕቲ ሕጊ ምዃንካ ምእማንን ሰኒቕና ካብ ናይ “ግድን ኣነ ዝደልዮን ዝበልኩዎን ተዘይኮነ ባዕሉ ይፈልጥ” ዝብል ትምክሕቲ ክንወጽእ ዘይዝለል ቅድመ ኩነት እዩ። ኣብ ዝኾነ መስርሕ ጉዳያት ከምቲ ዝኾንዎ እምበር ምሉእብምሉእ ከምቲ ንጽበዮም ከም ዘይኮኑልና ብልቢ ምእማን ኣብ መንገዲ ዕዉት ቃልሲ መባእታዊ ጉዳይ እዩ። እዚ ከኣ ከምቲ “ኣነ ዝህሉ ንሕና ምስ እንህሉ’ዩ” ዝበሃል በበይንኻ ዘይኮነስ ብሓባር ዝዕመም እዩ።

ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ

“ሓደ ሰብኣይ፡ ኩሉ ግዜ ብዕሩቑ ፈረስ እንዳሰሓበ ቀቅድሚ ሓላፊኡ ዘዅዘዅ ይብል ነበረ። ነቲ ዕርቃኑ ዝተዓዘቡ ሰባት ከኣ ስለምንታይ ነዞም ጐይታኻ ዓሪቐ ኣለኹ’ሞ ክደኑኒ ዘይትብሎም? ኢሎም ሓተትዎ። ንሱ ተቐቢሉ ብዛዕባ ዕርቃነይ ዝነግሮም ደኣ ይርእዩኒዶ ኣየለዉን” ኢሉ መለሰሎም፡ ዝብል ዋዛ ምስ ቁምነገር ኣብ ሕብረተሰብና ዝውቱር ኣበሃህላ እዩ። መሲልኩም እንታይ ኣምጻእኩም እዩ’ሞ፡ ኣብዚ ለንቅነ ኣሳሰይቲ ጉጅለ ህግደፍ “ኣቶ ኢሳይያስ ብምኽንያት ሓድሽ ዓመት ሕቶታት ክምልሱ ስለ ዝኾኑ ሕቶታትኩም ኣቕርቡ” ዝብል መተዓሻሸዊ ጐስጓስ ከካይዱ ንዕዘብ ኣለና። ኣብቲ ኣብ መበል 26 ዓመት ሕታም ቁጽሪ 107 ጋዜጣ ሓዳስ ኤርራ ዘሎ ሓበሬታ’ኳ ከምኡ ኣይብልን እዩ። እቲ ሕቶታት ኣቕርቡ ዝብል መጸዋዕታ ከምቲ “ዋሕለልና ክብላ ጻሕሊ ይዓጥና” ዝበሃል ክንፍቶ በሃልቲ ዝመሃዝዎ እዩ ዝመስል።

ኣብ መንጎ ህዝብን መንግስትን ዘሎ ዝምድና ምስ ምሕታትን ምምላስ ዝዛመድ እዩ። ህዝቢ ይሓትት መንግስቲ ድማ ይምልስ። እዚ መወዳእታ ዘየብሉ ቀጻሊ መስርሕ ምምሕዳር እዩ። እቲ ምሕታትን ምምላስን ቅልጣፈኡን ዋሕዙን ሓልዩ ብቐጻሊ ዝጐዓዝ መስርሕ ክኸውን እንከሎ ናይቲ ምምሕዳራዊ ጥዕና መለለይ እዩ። ሕቶታት ካብ ህዝቢ እንዳተጸፍጸፈ መልሲ ካብ መንግስቲ ደሃዩ ዝሃጥም እንተኾይኑ ከኣ፡ ናይ ዘይጥዑይ ዝምድና ህዝብን መንግስትን ምልክት እዩ። ከምዚ ኣብ መንጎ ህዝቢ ኤርትራን ምምሕዳር ህግደፍን ዘሎ ኩነታት። እቲ ኣዝዩ ዘገርም ምምሕዳር ህግደፍ ንሕቶታት ህዝቢ ብተደጋጋሚ ምጉሳዩ ዘይኮነስ፡ ሕቶታት ህዝቢ ኤርትራ ከምዘይፈልጥ፡ ተመሊሱ ካብ ህዝቢ ሕቶታት ክቐርበሉ ክጽውዕ ምምጥጣሩ እዩ።

ኣብ ጉዳይ፡ ደሞክራሲ፡ ህዝባዊ ተሳትፎ ኣብ መንግስቲ፡ ሕገመንግስቲ፡ ህዝባዊ ምርጫ፡ ህላወ ፖለቲካዊ ብዙሕነት፡ ደሞክራስያውን ሰብኣውን መሰል፡ ናጽነት ምውዳብን ሓሳብካ ምግላጽን፡ ፍትሓውነት፡ ፍርዳዊ መስርሕ፡ ግዱድ ውትህድርና፡ ተሳትፎ ብሕታዊ ጽላት ኣብ ህንጸት ሃገር፡ ጥዑይ ዲፕሎማስያዊ ዝምድና፡ ዘይዛሪ ዋሕዚ ናብ ስደት … ወዘተ ዘሎ ዘይተመለሰ ሕቶታት ምዃኑ ኣይኮነንዶ ኣብ ቅድሚ ኤርትራዊ ኣብ ሕብረተሰብ ዓለም’ውን ኣፍልጦ ረኺቡ ዘሎ ኩነታት እዩ። ኣቶ ኢሳይያስ ነቲ ሓቀኛ ናይ ህዝብና ሕቶስ ይጽናሕ እሞ፡ ነቲ ናይ ምምሕዳሩ ሚድያ ጋዜጠኛታት ከም ቁርን ኣስሓይታን እንዳፈርሕዎ ዘቕርብዎ ድራማዊ ሕቶታት ዝህቦ ናይ ኣሽካዕላል መልሲ ንፈልጦ ኢና። ሕጂ ሕብሪ ቀይርካ “ከምቲ መርዓዊ ዘይሓዛስ ዓርኪ ይሕዛ” ዝበሃል፡  መላሲ ከይሓዝካ ሕቶታት ምዕዳም  ቅድሚ ኩሉ ኣሽካዕላል ኣብ ልዕሊ ህዝቢ እዩ።

ኣብ ኤርትራ ናይ መላሳይ እምበር ናይ ሓታታይ ዋሕዲ ከም ዘየለ ንጹር ከነሱ፡ ከምዚ ዓይነት ብብደዐን ላግጽን ዝተላዕጠጠ መጸዋዕታ ምቕራብ፡ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ዘየለ ክውንነት “ኮንደኾን እዚ ሰብኣይ ናይ ህዝቢ መረረ ዝሰምዕ እዝኒ ኣጥርዩ እዩ” ዝብል መህውተቲ ስልቲ ካብ ምፍጣር ሓሊፉ ካልእ ትርጉም ከም ዘየብሉ ምግንዛብ ኣድላይ እዩ። ድሕሪ ሕጂ ኣብ ኤርትራ መራሒ ህግደፍ ተሓቲቱ ካብ ዝህቦ መልሲ ዝፍጠር ኣውንታዊ ለውጢ ከም ዘይህሉ ካብዚ ዝሓለፈ ተመኩሮና ክንመሃር ይግበኣና። ምኽንያቱ ልቢ ኢሳይያስን ጉጅለኡን ንህዝባዊ ሕቶ መልሲ ዘየብቁል ምድረበዳ ካብ ዝኸውን ነዊሕ ግዜ ስለ ዝገበረ። ምናልባት ግና  ንሕቶ ህዝቢ ዘይምልስ ኣረጊት ናይ ሸንኮለል ካሴት ኣሕዲሱ የቕርብ ይኸውን። ከምቲ “ናይ 1997 ቅዋም እነተግብረሉ ጥጡሕ ኩነታት ኣይተፈጥረን ክብል ጸኒሑ፡ ደሓር ግና እቲ ሕገመንግስቲ ሞይቱ’ዩ” ዝብል ኣቀዲሙ ዝተፈልጠ መርድእ ዝዘርገሓ።

ህግደፍ ከምዚ ዓይነት መደናገሪ መጸዋዕታ እንተዘርግሐ፡ ኣብ ቦታኡ ኮይንካ ክትርእዮ እንከለኻ ኣይተጋገየን። ስርሑ እዩ ዝሰርሕ ዘሎ። ካብዚ ወጻኢ ከይንጽበ’ውን ንሓንሳብ ብተዘዋዋሪ ንሓንሳብ ድማ ብቐጥታ ነጊሩና እዩ። እዚ ኣቀራርባኡ ህዝቢ ዝበለ እንተበለ ኣበይ ከይበጽሕ ዝብል መልእኽቲ ዘለዎ እዩ። እቲ ራህዋ ናይ ምምጻእ ጉዳይ እምበኣር ኣብ ኢድ ህዝብን ውድባቱን እዩ ዘሎ። ወይ ኣብቲ መደናገሪ ጽርግያ ህግደፍ ምኹዳድ ወይ ድማ ናብ ራህዋ ዝመርሓካ መንገዲ ጽርግያ ምጽራግ ኣብ ኢድ ህግደፍ የለን። ከምቲ ግቡእ ሓደ መንግስቲ ብመንገዲ መራሒኡ ኣቢሉ “ኣብዚ እዋንዚ ከምዚ ክገብር እየ” ምስ በለ ክጠልም እንከሎ ዘሕትቶ እዩ። ህዝቢ እውን ኣብ ልዕሊኡ እምነት ከም ዘጉደለ ክገልጸሉ ናይ ግድን እዩ። መራሒ ህግደፍ ግና እቲ ከም ዝበልካዮ ኮይንካ ምቕራብዩ ዘይወሓጠሉ እምበር፡ ቃል ዓጺፍካ ዝምልከተካ ገዲፍካ ኣብ ዘይምልካ ምህውታትስ ናተይ ኢሉ ሒዝዎ ዘሎ ኣካይዳ እዩ። ቅድሚ 3 ዓመታት፡ ከምዚ ለንቅነ ክዛረብ እንከሎ፡ ብዛዕባ መጻኢ ሕርሻዊ ቁጠባዊ ልምዓት ተሓቲቱ ክምልስ እንከሎ  ነቲ ጋዜጠኛ “ብዛዕባዚ ግብራዊ መልሲ ክህበካ 3 ኣዋርሕ ጥራይ ተጸበየኒ” ክብሎ እንከሎ ይዝከረኩምዶ? ክሳብ ሕጂ ከኣ ነዚ ብዝምልከት ንሱ ኣይመለሰን፡ ስለምንታይ ኣብ ቃልካ ዘይጸናዕካ ዝብል ህዝባዊ ደሃይ እውን ኣይተሰምዐን። በዚ ከኣ እነሆ እቲ ስርዓት ሻዲኑ ንዕቀቱ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ  ሰማይ ዓሪጉ።

ሕቶ ምቕራብን ዘይምቕራብን ናይቲ ሓታቲ መሰል እዩ። ኢሳይያስ ንህዝባዊ ሕቶ ልባዊ ቀጥታዊ መልሲ ክህብ ግና ካብ ትጽቢት ወጻኢ እዩ። ምኽንያቱ ናቱ ረብሓ ንህዝባዊ ሕቶ ብምዕባጥ እምበር ብምምላስ ስለ ዘይረጋገጽ። ምናልባት ነቲ ደቂ ልቢ ገርሃ ዘቕርብዎ ሕቶታት፡ ከም ሓደ እታዎ (input) ናይ ስለያዊ ተግባር ክወስዶ ከም ዝኽእል ምግማት ኣብ ቦታኡ እዩ። ናይ ጥፍኣት ማሃንድሳቱ ካብዚ ነቒሎም ህዝቢ ዘዕሽውሉ ወይ ዝቐጽዕሉ ሜላ ክስእሉ ይኽእሉ። ካብዚ ሓሊፉ መላሳይ እምበር ሓታታይ ኣብ ዘይወሓዳ ሃገር ኤርትራ “ሕቶታትኩም ናብ ዲክታቶር ኢሳይያስ ኣኹ” ዝብል ነጋሪት ምህራም ናይ ጥዕና ኣይኮነን።

ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ

ሰባት ብዛዕባኦምን ብዛዕባ ኣብ ከባቢኦም  ዝተዓዘብዎን ክዛረቡን ኣብቲ ጉዳይ ሚዛኖም ከንብሩን ዝተለምደ እዩ። እቲ ብዛዕባ ሓደ ኣካል ዝህብዎ ርኢቶን ሚዛንን ኣብ ጠባዩ፡ ዓቕሙን ክእለቱን፡ ኣብ ዘለዎ ሃብትን ዋንነትን ብፍላይ ድማ  ኣብ  ፖለቲካ ብዛዕባ መርገጹን ናይ ተግባር ጉዕዞኡን ዘተኮረ ይኸውን። እቲ ዝህብዎ ሚዛን ከኣ ኣውንታዊ ወይ ኣሉታዊ ከም ዝኸውን ርዱእ እዩ። እቲ ሚዛን ርትዓውን ወድዓውን ወይ ድማ ባዕላውን ዘይርትዓውን ክኸውን ምዕዛብ ከኣ ዝተለምደ።

ብዙሓት ወገናት ነቲ ዝብልዎ እምበር ነቲ ዝበሃልዎ ስለ ዘይግደስሉ፡ ንገዛእ ርእሶም ኣብቲ ኣውንታዊ ወገን ኣቐሚጦም እቲ ሐሕማቑ ናብቲ ብዛዕባኡ ዝዛረብሉ ወገን ምጽጋዕ ዝተለምደ እዩ። ሓደ ኣካል  ብዓቕሙን ኣበርክቶኡን ካባኻ ዝደኸመን ዝተሓተን  ምዃኑ እንዳፈለጥካዮ፡ ሓቀኛ መንነትካ ሓቢኡ፡ ንምጥቃዕካ ዝጥዕሞ ጸሊም ካባ ኣልቢሱ ኣብ ኣሉታዊ ቦታ ከቕምጠካ እንከሎ “ክንዳኻ ዘይኣኽሉ ብኣኻ ይወዓሉ” ኢልካ ክትምልስ ትግደድ።

እዚ ኣበሃህላ ዘመሓላልፎ መልእኽቲ “ሓደ ጉዳይ ኣልዒልና ብዛዕባ ካኦት ቅድሚ ምዝራብ፡ ብዛዕባ ግደና ኣብቲ ጉዳይ ምዝራብ መሰረታዊ፡ ኣገዳስን ኣራምን እዩ” ዝብል ምዃኑ ምርድኡ ዘጸገም ኣይኮነን። ካብዚ ሓሊፉ ብዛዕባ ሓደ ጉዳይ ሚዛና ከነንብር እንከለና ብዛዕባኡ ኣፍልጦ ክህልወና ናይ ግደን እዩ። ካብዚ ሓሊፉ ሓደ ኣካል ኣብቲ ንዛረበሉ ጉዳይ ዘለዎ ድኽመት ወይ ሕጽረት ከእርምን  ክንመክርን እንከለና ቅድም ቀዳድም ንገዛእ ርእስና ከምቲ ንክኾኖ እንመኾሮ ምህላውናን ዘይምህላውናን ምስ ገዛእ ርእስና ክንላዘብ ይግበኣና። ካብዚ ሓሊፉ ካልእ ኣካል ንስኻ ዘይኮንካዮ ክኸውንን ዘይሰራሕካዮ ክሰርሕን ምድላይ ኣብ ማእከል ጐልጐል ምምጽራይ እዩ ዝኸውን። እዚ ኣብ ባህልና እውን ቦታ ኣለዎ። “መኾቢያ ጢጡ  ሰብ ይዛረብ ነናቱ ኣቐሚጡ”  እንዳበልካ ከም ዝድረፍ ኣይንረስዕ።

እዚ ጸገምዚ ሎሚ ብሓፈሻ ኣብ ኤርትራውያን ብፍላይ ድማ ኣብ ደንበ ተቓውሞና ገኒኑ ዘሎ እዩ። ንገዛእ ርእስኻ ናይ ለውጢ ዓቕሚ ክትከውን ከይበቓዕካ፡ ለውጢ ምጽባይ ናይዚ ሓደ ኣብነት’ዩ። ንስኻ ናይ ሓቢርካ ምስራሕ ባእታ ክትከውን ከይከኣልካ ምናልባት እውን ዓንቃፊ እንዳሃለኻ ናይ ሓድነት ሰባኺ ምዃን’ውን ከምኡ። ካብዚ ሓሊፉ ብዛዕባ ሓደ ፖለቲካዊ ትካል ሰልፊ ድዩ ውድብ ምናልባት’ውን ማሕበር ዘይወድዓዊ ኢደወነናዊ ብይን ምሃብ ይዝውተር ከም ዘሎ  ዝሕበኣና ኣይኮነን። ንፖለቲካዊ ውዳበታት ኣብ ክንዲ በቲ ዝምርሕሉ ፖሊስን መትከላትን ምምዛን፡ ሓደሓደ ግዜ ካብ ንነት እቶም ዝመርሕዎ እንዳነቐልካ ወይ ድማ ባዕልኻ ናይ ሓሶት ግናይ ንነት ሂዝካ “ከምዚ ዝኣደቡ ውድብ ወይ ሰልፊ እዩ” ኢልካ ጸለሎ ምቕባእ እንዕዘቦ ዘለና ኣዕናዊ ተግባር እዩ። እቶም ከምኡ ዝብሉ፡ ነቲ ናብ ሓደ ኣካል ኣላጊቦም  ክቃወምዎ ዝፍትኑ ባህርያት ባዕላቶም ዝውክልዎ ምዃኖም  ክኾኑ እንከለዉ  ከኣ ዝያዳ የገርም። ንኣብነት ሓደ ኣካል ንገዛእ ርእሱ ብሃይማኖት ድዩ ብኻልእ ጸቢብነት ዝተሻበበ ክንሱ፡ ንኻኦት ኣብኡ ዘየለዉ ክንሶም  ብኸምኡ ዓይነት ጸቢብነት ክገልጽ ክፍትን እንከሎ እንታይ ይበሃል።

እዚ ኣብ ብዙሕ ኣጋጣሚ ዝግለጽ ክይኑ፡ ናይ ፓልቶክ መድረኻት ናይዚ መናሃርያ ምህላወን ፍሉጥ እዩ። ብሰንኪ እዚ ብዙሓት ወገናት፡ ምስቲ ብግቡእ እንተ ተጠቒምካሉ ኣገዳሲ ዘመናዊ ናይ ሓበሬታ መሳርሒ ዝኸውን ፓልቶክ ክጻልኡ ንዕዘቦ ዘለና እዩ። ኣብዚ መድረኽዚ፡ መንነቶም ብዝሓብኡ፡ ሓላፍነት ብዘይስመዖምን ናይ ተሓታትነት መስመር ብዘየብሎምን ወገናት፡ ውድባት ብዘይወዓለኦ ክኽሰሳን ዘይምልከተን እንታይነት ክወሃበን ምስማዕን ኣዝዩ ዘሕዝን እዩ። ቃልስና ክሳብ ክንደይ ዝተሓላለኸ ምዃኑ ዘረደእ’ውን እዩ። ብዙሓት ኣድራሸኦም ዘይፍለጥ፡ ነይሩና ዝብልዎ ጽፍሒ ሓላፍነት ሓቅነቱ ምጽራይ ዘይከኣል፡ ጸልማት ተኸዊሎም፡ “እገለ ውድብ ከምዚ እዩ። እገለ ዝበሃል ባእታ ከምዚ እዩ ኣደቡ” ዝብሉ፡ መርተዖ ክሕተቱ እንከለዉ ድማ ከምቲ ቀደም ኣብ ድንኳናት “ልቃሕ ጽባሕ” ዝብል ጽሑፍ ዝስቀል ዝነበረ፡ ዘይትግበርን ዘይውዳእን ቆጸራ እንዳሃቡ ክሃድሙ  ክትሰምዕ እንከለኻ “ርሑቕ ዓዲ መሕሰዊ” በሎ ይመጸካ።

እዞም ኣብ ከምዚ ዘይንኣድ ኣፍራሲ ተግባራት ተዋፍሮም ዘለዉ ሰባት፡ ምናልባት እቲ ሒዘምዎ ዘለዉ መንገዲ ኣዕናዊ ምዃኑ ስለ ዝጠፈኦም እዮም ኢልካ ምሕላፉ ጥራይ እኹል ኣይኮነን። በዚ ኣቢልካ ንሓይሊ ተቓውሞ ኣብ ሕድሕዱ ምትእምማን ኣጥፊኡ ከም ዝናቖት ናይ ምግባር ዕላማ እንተሃለዎምከ? ኢልካ ምሕታት ለባም ኣተሓሕዛ እዩ። ካብዚ ሓሊፉ በቲ ዝብልዎ ተሰሊብካ ንሳቶም ናይ ዝስዕስዕሉ ጓይላ መዳመቒ ምዃን ግጉይ ጥራይ ዘይኮነ፡ ዳሕራዩ ዘጣዕስ እዩ ዝብል እምነት ኣለና። እዚ ተግባርዚ ደጊም “ክሳብ እትኣምን ኪድ ካብዘይትኣምን ተመለስ” ክበሃል እዋኑ እዩ

"ናይ ሎሚ ወለዶ ናይ ትማሊ ኣይኰነን፤ ኣብ ትማልን ኣብ መጻእን ምትኳር ንሎሚ ምርሳዕ ኢዩ"

 

ሓደ ወልዶ፡ ካብ’ቲ ቅድሚኡ ወይ ድሕሪኡ ዘሎ ወለዶ 25 ዓመታት ኢዩ ዝፈላልዮም። ንኣብነት ካብ 1966 ኣትሒዙክሳብ 1991 ዘሎ ወለዶ ቅድሚ ናጽነት ዝነበረ ወለዶ ክኸውን ከሎ፤ ካብ 1991 ክሳብ 2016 ዘሎ ናይ ድሕሪ ናጽነት ዓመታት ካልእ ሓድሽ ወለዶኢዩ። ስለ’ዚ፡  ቅድሚ 91 ዓ.ም ድሕሪኡን ዘሎ 25 ዓመታት፡ እንታይ ኢዩ ፍልልዩ? እንታይ ለውጥታት ተመዝጊቡ ምርኣይ ኣገዳሲ ኢዩ። ብኻልእ ኣገላልጻ፡ ኣብ ውሽጢ 50 ኣብ ኤርትራ ዝተራእየ ኣገደስቲ ለውጥታት እንታይ ይመስል ንዝብል ሕቶ ንምድህሳስ ኢና ክንፍትን?

 

ካብ ስሳታት ኣትሒዙ ክሳብ መጀመርያ ተስዓታት ዓለምና ኣብ መንጐ ብኣመሪካ ዝምራሕ ርእሰ-ማላዊ ደንበን ኣብ መንጐ ብሶቭየት ሕብረት ዝምራሕ ዴሳዊ ደንበን ተኸፋፊላ፡ ብዝሑል ውግእ ተባሂሉ ዝፍለጥ ናይ ውድድር መዋእል ትልለ ነይራ። ድሕሪ ካልኣይ ውግእ ዓለም፡ ጽለዋ ዴሳዊ ስነ-ሓሳብ ኣብ ዓለም እናሰፍሐ ዝኸደሉ እዋን ኢዩ ነይሩ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ኣብ ኵሉ ኵርንዓት ዓለም ናይ ሓርነት ምንቅስቓሳት ተጓሃሃረ፤ ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ፡ እስያን ላቲን ኣመሪካን ሽዑ ኢየን ካብ መግዛእቲ ተገላጊለን ናጻን ልዑላውያንን ሃገራት ክዀና ዝኸኣላ።

 

ገድሊ ኤርትራ ብፍላይ ኣብ ካብ 70ታት ኣትሒዙ፡ ኣነ’የ ዝያዳ ርእሰ-ዴሳዊ ኣነ’ባ ገስጋሲ፡ ኣነ ማርክሳዊ እናበለ ነንሓድሕዱ ዝወዳደረሉ እዋን ምንባሩ እውን ዝዝከር ኢዩ። ከም’ቲ ኣብ መንጐ ዴስነትን ርእሰማልነትን ዝነበረ ውድድርን ኣተሓሳስባን፡ እቶም ክልተ ዓበይቲ ውድባት ኤርትራ፡ ህዝባዊ ግንባርን ተሓኤን፡ ሓደ ነቲ ካልእ ስዒሩ ስልጣን ንበይኑ ክብሕት ኢዩ ዝሓስብ ነይሩ። ሜዳ ኤርትራ፡ ካብ ሓደ ውድብ፡ ካብ ሓደ መሪሕነት፡ ካብ ሓደ ሰራዊት ንላዕሊ ክጸውር ኣይክእልን’ዩ: ኣጣልን ኣባጊዕን ኣይተሓዋወሱን ኢዮም ዝብል ኣረዳድኣ ዝዓብለሎ መድረኽ’ዩ ነይሩ። ዲሞክራሲ፡ ብዙሕነት፡ ሕድገት . . .ወዘተ ዝብሉ ኣምራት ቦታ ኣይነበሮምን።

 

ኣብ’ቲ እዋን’ቲ ህዝቢ ኤርትራ ብሓፈሻ፡ መንእሰይ ኤርትራ ድማ ብፍላይ፡ ኣብ’ቲ ምእንቲ ሃገራዊ ናጽነት ዝካየድ ዝነበረ ቃልሲ ኢዩ ተጸሚዱ ነይሩ። እቲ ዝስደድ ከኣ፡ መብዛሕታኡ፡ ናብ ሱዳን፡ የመን፡ ጅቡቲ፡ ስዑድያ ኢዩ ዝኸይድ ነይሩ። ብዙሓት ካብ’ቶም ኣብ ኢትዮጵያ፡ ማእከላይ ምብራቕ፡ ኣውሮጳን ኣመሪካን ዝነበሩ ኤርትራውያን ናብርኦምን ትምህርቶምን ገዲፎም ናብ ገድሊ ኤርትራ ዝጽንበርሉ ወቕቲ እውን’ዩ ነይሩ።

 

ካብ ሰማንያታት ኣትሒዙ ግን፡ ብሰንኪ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራን ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን ኣብ ልዕሊ ተሓኤ ዝወሰድኦ ሓባራዊ መጥቃዕቲ ብዙሓት ተጋደልቲ ተሓኤ ናብ ሱዳን ስለዝኣተዉ፡ ሃገራት ኣውሮጳን ኣመሪካን ዝኸፈትኦ ማዕጾ ተጠቒሞም ናብ ሃገራት ምዕራብ ብብዝሒ ክውሕዙ ተራእዩ።

 

ተሓኤ ናብ ሱዳን ድሕሪ ምእታዋ፡ ናብ ብዙሓት ውድባት ተፈናጨለት። ናይ ሶቭየት ሕብረት ውድቀት ዝፈጠሮ ስነሓሳባዊ ወይ ኣይዲዮሎጂካዊ ሃጓፍ ድማ ኣብ ብዙሕ ኵርንዓት ናይ ዓለም ብእስላማዊ ምንቅስቓሳት ተተክኤ። ከም ሳዕቤን ናይ’ዚ ለውጥታት’ዚ፡ ኣብ ሱዳን ኣብ ወርሒ ሰነ 1989 ኣብ ልዕሊ ስርዓት ኣልማህዲ ዕልዋ ተኻይዱ “ጀብሃት ኣል ኢንቃዝ” ስልጣን ጨቢጡ።

 

ናይ ተሓኤ ምድኻምን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝፍጠር ዝነበረ እስላማዊ ምንቅስቓሳትን ብዝፈጠሮ ምቹእ ባይታ ድማ፡ ኣብ ኤርትራ ዝነበሩ ንኣሽቱ እስላማዊ ምንቅስቓሳት ብ1988 ሓቢሮም ጕባኤ ብምግባር እስላማዊ ጅሃድ ኤርትራ ዝብል ውድብ መስረቱ። ኣብ መወዳእታ ሰማንያታትን መጀመርያ ተስዓታትን ኣብ መንጐ ህዝባዊ ግንባር እስላማዊ ውድባትን ኣብ ዝተፈላለዩ ኵርንዓት ኤርትራ ብረታዊ ጐንጽታት ተኸሲቶም ምንባሮም ዝዝከር ኢዩ።

 

ካብ ተስዓታት ንነጀው ካብ ዝተራእዩ ዓበይቲ ለውጥታት እቲ ቀንዲ፡ ውድቀት ዴሳዊ ደምበን ዓለም ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ብኣመሪካ ዝምራሕ ምዕራባዊ ርእሰ-ማላዊ ሓይሊ ምውዳቓን ኢዩ። መቀናቕንቲ ምዕራባዊ ዓለም ብሓፈሻ ኣመሪካ ድማ ብፍላይ ዝነበረት ሶቭየት ሕብረት ፋሕ ብትን ኣተዋ። ንሶቭየት ሕብረት ዘቝማ ዝነበራ ሪፑብሊካት ተገንጺለን ናጻ ዝዀና ነናይ ገዛእ ርእሰን መንግስታት ኣቖማ። እታ ሓንቲ ዝነበረት ዩጎዝላቭያ እውን ኣብ ብዙሓት መንግስታት ተጓዛዘየት። ቸኮዝላቫክያ፡ ናብ ቸክን ስሎቨንያን ዝብሃላ ክልተ ርእሰን ዝኸኣላ መንግስታት ተኸፍለት። ኣብ ኣፍሪቃ ከኣ፡ ኤርትራን ደቡብ ሱዳንን ርእሰን ዝኸኣላ ልዑላውያን ሃገራት ክዀና በቕዓ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ስርዓት ደርግ ወዲቑ ብኢህወደግ ዝምራሕ መንግስቲ ተተኪኡ።

 

ብኻልእ ሸነኽ ከኣ፡ ምዕራብን ምብራቕን ጀርመን፡ ከምኡ’ውን፡ ሰሜንን ደቡብን የመን ደጊመን ክሓበራ ተራእያ። ቺና ከኣ፡ ንሃገራት ምዕራብ ብሓፈሻ፡ ንኣመሪካ ድማ ብፍላይ፡ ኣብ ኵሉ መዳያት እትወዳደር ሓዳስ ሓያል ሃገር ኰይና ወጸት።

 

መግዛእቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ብ1991 ኣብ ዘኽተመሉ እዋን፡ ህዝቢ ኤርትራ፡ ሓደ ኢድ ኰይኑ፡ ንዕለት ናጽነቱ ብክብ ዝበለ ሓጐስን ሓድነትን ኢዩ ተቐቢልዋን ጸምቢልዋን። ኣብ ውሽጢ ይኹን ኣብ ግዳም ዝነበረ ኤርትራዊ፡ ንሃገሩ ብዘይዝዀነ ይኹን ኣምሳያ ብናጻ ከገልግልን ዝውንኖ ጸጋታት ኣብ ልምዓት ሃገሩ ከውዕልን ብምሉእ ዕግበት’ዩ ተበጊሱ ነይሩ። ኤርትራውያን ስደተኛታት ከኣ፡ እቲ ናብ ሃገሮም ምምላስ ዝነበሮም ሕልሚ ጋህዲ ኰይኑ ስለዝተሰምዖም ገለ ብሃውሪ፡ ገለ ድማ ብመደብ ምምላስን ምጥያስን ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ናብ ሃገሮም ክምለሱ ተራእዩ።

 

ኣብ መንጐ ጐረባብቲ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብሓፈሻ፡ ናይ ምትሕግጋዝን ምትሕብባርን መንፈስ ነጊሱ ነበረ። ብፍላይ ከኣ ኣብ መንጐ ኤርትራን ኢትዮጵያን ሓባራዊ ናይ ልምዓት፡ ጸጥታ፡ ምክልኻልን ስምምዓት ዝግበረሉን ዶባትና ኣብ ትርጕም ዘይብሉ ብርኪ ከነሰጋግሮ ኢና እናተባህለ ዝዝረበሉን እውን’ዩ ተበጺሑ ነይሩ። ከምውጽኢቱ ድማ፡ ኢጋድ እተባህለ በይነ-መንግስታዊ ትካል ምቛም ዝዝከር ኢዩ።

 

ብዙሓት ኣባላት ተሓኤ ዝነበሩ፡ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ፡ ናብ ሃገሮም በብመንገዶም ተመሊሶም። ኣብ ደገ ዝነበሩ ተቓወምቲ ውድባት እውን፡ ርግኣት፡ሰላምን ፍትሕን ዝሰፈና ዲሞክራስያዊት ሃገር ንምህናጽ ምስ ግዝያዊ መንግስቲ ኤርትራ ተሓባቢሮም ክሰርሑ ድልውነቶም ይገልጹ ነበሩ። ሰማዒ እዝኒ ግን ኣይረኸቡን። ብኣንጻሩ ሓሸውየ ናይ ውድባት ኣይነፍቅድን ኢና ዝብል ናይ ብድዐን ትምክሕትን ድምጺ መላኺ ስርዓት ኤርትራ ክነጕድ ተሰምዐ።እዚ ጃህራድማ፡ ንኣእሙሮ ብዙሓት ደፈነ። ኣብ መጀመርያ ተስዓታት እምበአር፡ኣዝዮም ውሑዳት እንተዘይኰይኖም ድምጺ ተቓወምቲ ውድባት ኤርትራ ክሰምዕ ዝደሊ ኤርትራዊ ይኹን ወጻእተኛ ኣይነበሩን።

 

ዓለም ድማ፡ ንመራሕቲ ኤርትራ፡ ኢትዮጵያን ኡጋንዳን ኣድናቖታ ትገልጽ ነበረት። ንፕረሲደንት ኤርትራ፡ ኢሳያስ ኣፍወርቂ፤ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ፡ነብሰሄር መለስ ዜናውን ፕረሲደንት ዩጋንዳ ዩወሪ ሙሰቨኒን ተስፋ ዝንበረሎም ሓደስቲ መራሕቲ ወለዶ ኣፍሪቃ እናበለት  እትምጕሰሉን ምስኦም ተሓባቢራ ክትሰርሕ ድልዊ ምዃና እትገልጸሉን ወቕቲነይሩ። ከምወጽኢቱ ድማ፡ ፖለቲካዊ ደገፍን ቍጠባን ኤርትራ፡ ኢትዮጵያን ኡጋንዳን እናዓበየ ክኸይድ ተራእዩ።

 

ድሕሪ 25 ዓመታት፡ ሎሚ ኣብ ምዝዛም 2016 ዓ.ም ኣብ እንርከበሉ እዋን፡ ነቲ ሓደ ቍጥባዊ ዓለም (uni-polar world) ወይ ዓውለማውነት (Globalaization) ዝጻረር፡ ናይ የማንን ጸጋምን ጥሩፍነት ወይ ኣኽራርነት ተርእዮታት እናዓምበበ ይመጽእ ኣሎ። እዚ ጥሩፍነት’ዚ ሓደሓደ ግዜ ሃይማኖታዊ መልክዕ፡ ንኣብነት ዳዕሽ፡ ኣልሸባብ፡ ቦኮሃራም . . . ወዘተ፤ ሓድሓደ ግዜ ኣብ ናይ ቆርበት፡ ሃይማኖት፡ ጾታ ዝተመርኰሰ ጥሩፍ ጽልኢ (ጥሩፋት የማናውያን ሰልፍታት ኣብ ኣውሮጳ ኣመሪካን)፤ ሓድሓደ ግዜ ድማ፡ ንቝጣባዊ ቅልውላዋትን ብዝሒ ስደተኛታትን እናመዝመዘ ንስምዒታት ናይ ህዝቢ ዘጕሃህር ህቡባዊ (populist) ወይ ጥሩፍ ብሄርተኝነት (ultra-nationalism)  መልክዕ ክሕዝ ይርአ ኣሎ። ንኣብነት፡ ምሕያል ናይ ጥሩፋት የማናውያን ሰልፍታት፡ ኣብ ፈረንሳ፡ ጀርመን፡ ሽወደን፡ ሆላንድ ብሓደ ሸነኽ፤ ምዕዋት ፕረሲደንት ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ፕረሲደንታዊ ምርጫ ኣመሪካ፡ ናይ ዓባይ ብሪጣንያ ካብ ሕብረት ኣውሮጳ ምውጻእ (Brexit) ክዕወት ምኽኣሉ ምጥቃስ ይከኣል።

 

ሎሚ፡ ዓለምና ናብ ሓንቲ ንእሽቶ ቍሸት ኣብ ዝተቐየረትሉ፡ ኢንተርነትን ማሕበራዊ (ሶሽያል) ሚድያን ቀንዲ ናይ ዓለምና ናይ ርክብ መስመራት ጥራሕ ዘይኰነስ፤ ከም ሰብኣዊ መሰላት ዝቝጸረሉ መድረኽ ኢና በጺሕና ዘሎና። ኣብ ቅድመ ናጽነት ዝነበረ መድረኽ ግን፡ ኣብ ዓለምና ዓብላሊ ዝነበረ ናይ ርክብ መሳለጢታት ተለፎን፡ ፋክስ፡ ተለቪዥን፡ ራድዮ፡ ፖስታ ቤት፡ ነፈርቲ፡ መራኽብ፡ መኻይን . . . ወዘተ ኢዩ ነይሩ። ኢንተርነት ዝብሃል ብደረጃ እዚ ሕጂ ኣብ ኢድ ነፍስወከፍ ሰብ ዝበጽሓሉ ኵነታት ዝውቱር ኣይነበረን።

 

ኣብ ኤርትራ’ኸ፡ ኣብ’ዘን ዝሓለፋ 25 ዓመታት እንታይ ለውጢ ተራእዩ?

ኤርትራ፡ ኣብ መጀመርያ ክፋል ናይ ተስዓታት፡ ብመጠኑ ርግኣትን ቍጠባዊ ዕብየትን ከተመዝግብ ጀሚራ ነይራ’ያ። ንስርዓት ኢሳያስ ዝቃወሙ ኤርትራውያን ውሑዳት ኢዮም ነይሮም። እቲ እንደልዮ ዝነበርና ናጽነት ተራጋጊጹ እንድዩ፡ ሕጂ’ኸ እንታይ ክትቃወሙ ደሊኹም ዝብል ድምጺ ዝዓብለሎ ኵነታት ሰፊኑ ነይሩ።

 

 

ነዊሕ ከይተኸደ ግን፡ እቲ ብዛዕባ ናጻ ዕዳጋ፡ ግዝኣተ-ሕጊ፡ ቅዋማውን ዲሞክራስያውን ስርዓት፡  ዝግበር ዝነበረ መብጽዓታት ብምልኡ ተጠሊሙ። ሓሸውየ ናይ ውድባት ኣይፍቀድን ኢዩ ዝብል ነጋሪት ተሃሪሙ። ኤርትራ፡ ኣብ ትሕቲ ፍጹም ምልኪ ናይ ሓደ ውልቀ-ሰብ ኣትያ። መነባብርኦም ክመሓየሽ ዝጠለቡ ተጋደልቲ ብሕሱም ተገፊዖም፡ ሰላማዊ ሰልፊ ዝገበሩ ኣካለ ስንኩላን ድማ  ብጥይት ናይ ከድዓት መራሕቶም ተቐንጺሎም።

 

ኤርትራ፡ ምስ ኵለን ጐረባብታ ኣብ ውግእን ወጥርን ስለእተጸምደት ንሓደጋታት ናይ ዘይምርግጋእ፡ ቍጠባዊ ቅልውላዋትን ፖለቲካውን ዲፕሎማስያውን ተነጽሎን ተቓልዐት። ብ1996 ምስ የመን ድሕሪ ዘካየደቶ ውግእ፡ ደሴት ሓኒሽ ብፍርዲ ንየመን ከም ዝተዋህበት ዝዝከር ኢዩ። ከምኡ’ውን፡ ብ1998-2000 ምስ ኢትዮጵያ ድሕሪ ዘካየደቶ ውግእ ሰፊሕ ክፋል ካብ መሬትና ክሳብ ሕጂ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ናይ ኢትዮጵያ ይርከብ ኣሎ።

 

ቅዋም ክትግበርን ጠንቂ ውግእ ኤርትራን ኢትዮጵያን ክፈልጡን ዝሓተቱ ኣባላት መሪሕነት ህግዲፍን ንድምጽታቶም ዘቃልሑ ጋዜጠኛታትን፡ በጻሕን ሓታትን ዘይብሎም፡ ይሃልዉ ኣይሃልዉ ኣብ ዘይፍልለጥሉ ሃለዋት፡ ኣብ ዒራዒሮ ተዳጒኖም ይርከቡ። ኤርትራ ኣብ ኣፍሪቃ፡ ድሕሪ ግብጺ ፡ ዝበዝሑ ጋዜጠኛታት ዝተኣስሩላ ሃገር ተባሂላ ኢያ ትፍለጥ (25 ጋዜጠኛታት ኣብ ግብጺ፡ 17 ጋዜጠኛታት ኣብ ኤርትራ)።

 

ትምህርቲ ምስ ውትህድርና ተቖሪኑ።  ኤርትራውያን መንእሰያት ናይ መወዳእታ ዓመታት ካልኣይ ደረጃ ትምህርቶም ኣብ ወተሃደራዊ መዓስከር ሳዋ ከምዝወስድዎ ተገብረ። መንእሰያት፡ ኣብ ክንዲ ተማሂሮም ንነብሶም፡ ንስድራኦምን ሃገሮምን ዝዀኑ፡ “ሃገራዊ ኣገልግሎት” ብዝብል  ምስምስ ኣብ ደረት ዘይብሉ ናይ ባርነት ወፍሪ ተጸሚዶም ይርከቡ። ወለዲ ንደቆም ክቆጻጸሩ ኣብ ዘይክእልሉ ኵነታት ወዲቖም ኣለዉ። እታ ዝነበረት ሓንቲ ዩኒቨርሲቲ ተዓጽያ፡ በተን መላኺ ስርዓት ኤርትራ ዝመረጾ ዓይነት ትምህርቲ ዝህባ ኮለጃት ወይ ትካላት ተተኪኣ።

 

ከም ሳዕቤን ናይ’ዚ ኣሉታዊ ተርእዮታት’ዚ፡ ስድራቤት፡ ገሊኣ ኣብ ስደት፡ ገሊኣ ኣብ መደበራት ታዕሊም፡ ገሊኣ ኣብ መዛግብ ውግእ (ድፍዓት)፡ ገሊኣ ድማ ዕጭኣ ማእሰርቲ ኰይና ተበታተነት።

 

ብሰንኪ’ዚ ሕማቕ ኵነታት’ዚ በማእት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ኤርትራውያን ንስደት ከምርሑ ተገደዱ። ብዙሓት ካብ’ኦም ድማ፡ ኣብ ምድረበዳታት ኣፍሪቃን ኣብ ማእከላይ ባሕርን ቀይሕ ባሕርን ሃለቁ፤ ማእለያ ዘይብሎም ድማ፡ ግዳይ ነጋዶ ደቂ ሰባት ኰይኖም፡ ኣደዳ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ዓዛብን ዓመጽን ኰኑ፤ ውሽጣዊ ኣካላቶም ተቐንጢቡ ናብ ዕዳጋታት ንመሸጣ ወሪዱ። ካብ’ዚ ዕጫ’ዚ ንምድሓን፡ ብዙሓት ማእለያ ዘይብሉ ዶላራት ክኸፍሉ ተገደዱ። ኣብ ላምፓዱሳ ዝሞቱ ልዕሊ 360 ኤርትራውያን ስደተኛታት ድማ፡ መግለጺ ናይ’ዚ ኣሰቓቒ ተመኵሮ ኢዮም። ብናቶም ህልቂት’ያ ዓለም ብዛዕባ ስቅያት ኤርትራውያን ቍሩብ ክስቆራ ዝጀመረ። ኤርትራ፡ ሓንቲ ካብ’ተን ስደተኛታት ብብዝሒ ዘፍርያ ሃገራት ተባሂለን ኣብ ዓለምና ዝፍለጣ ሃገር ኰነት።

ኤርትራውያን ስፖርተኛታት፡ ዲፕሎማሰኛታት፡ ተምሃሮ፡ ሙዚቀኛታትን ስነ ጥበባውያን ናብ ግዳም ናይ ምውጻእ ዕድል ኣብ ዝረኸብሉ፡ በብዝኸድዎ ክተርፉ ወይ ዑቝባ ክሓቱ ተራእዩ።

 

እተን ብጽሬተንን ጽባቕአንን እንምክሓለን ዝነበርና ከተማታትና መልክዐን ተደዊኑ። ማይ፡ መግቢ፡ መብራህቲ ብኩቦንን መስርዕን ዝዀነሉ ወቕቲ ተጋሂዱ።

ኤርትራ፡ ንጥሩፍ ሶማልያዊ እስላማዊ ምንቅስቓስ ኣልሸባብ ትድግፍ’ያ ተባሂላ ማዕቀብ ተነቢሩላ፡ ክሳብ’ዚ ዕለት’ዚ እውን ኣይተላዕለን ዘሎ። ብሕቡራት ሃገራት እተመዘዘ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣብ ኤርትራ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት፡ እንተላይ ኣገዲድካ ምድፋር፡ ዓዛብ፡ ምስዋር፡ ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ምቕታልን ክሳብ ገበን ኣንጻር ሰብኣውነት ዝፍጸመላ ሃገር ምዃና ዘረጋግጽ ጸብጻባት ናብ ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣቕሪቡ።

 

ስርዓት ኢሳያስ፡ ነቲ ኣባል ሰንዓ ፎረም ዝነበረ መንግስቲ የመን ንምድኻም ኢሉ፡ ንተቓወምቲ መንግስቲ የመን ዝዀኑ ሖትይን ንነዊሕ ዓመታት ክድግፍ ድሕሪ ምጽናሕ፤ ብሃንደበት ኣቅጣጫኡ ቀይሩ፡ ብወለንታኡ ተሓባባሪ ናይ’ቲ ብስዑድያ ዝምራሕ ልፍንቲ ኰይኑ ንሖትይን ክወግእ ይርአ ኣሎ። ወድብ ዓሰብ፡ ማያትን ሰማያትን ኤርትራ ኣብ ኣገልግሎት ልፍንቲ ኣንጻር ሖትይን ይውዕል ከምዘሎ ናይ ኣደባባይ ምስጢር ኰይኑ ኣሎ።

 

ተቓውሞ ንስርዓት ኢሳያስ ከኣ፡ ኣብ ውሽጢ’ዘን 25 ዓመታት፡  ብዓቐን ይኹን ብዓይነት እናዓበየ ኢዩ መጺኡ። ብፍላይ ድሕሪ’ቲ ናይ 2001 ናይ ጕጅለ 15 ተቓውሞ፡ ስርዓት ህግዲፍ ዓንደ-ሕቖኡ ተሰቢሩ ኢዩ። ብምንቅስቓስ ፎርቶ ዝፍለጥ ናይ 21 ጥሪ 2013 ተቓውሞ ናይ ወዲ ዓልን ብጾቱን፤ ኣብ ጀነቭ፡ ኒውዮርክ፡ እስራኤልን ኢትዮጵያን ዝተኻየደ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ኤርትራውያን መንእሰያት እተኻፈልዎም ሰላማዊ ሰልፍታት ጭቡጥ ምልክታት ናይ ዝግሃዱ ዘለዉ ለውጥታት ኢዮም።

 

ናይ ባጤራ ለውጢ፦

ነቲ ብሰንኪ ግዕዙይ ምምሕዳር ካብ ዙረት ወጻኢ ኰይኑ፡ ኣብ ኢድ ውሑዳት ገበነኛታት ተዀሚሩ ዝነበረ ናይ ቀደም ናቕፋ ካብ ኣገልግሎት ወጻኢ ንምግባር  ዝዓለመ ናይ ባጤራ ምቕያር መደብ፡  ነቲ “ብሰንኪ ንቑጽ ይነድድ ርሑስ” ዝብል ምስላ ብዘዘኻኽር ኣገባብ፡ ነቲ ንጹህ ዜጋ ኣብ ተወሳኺ ናይ ቍጠባ ቅልውላው ከምዝሽመም ገበሮ ምበር፡ ነቶም ገበነኛታት ሰበስልጣንን ተሓባበርቶምንሲ ዝዀነ ጸገም ኣይፈጠረሎምን። እዚ ናይ ባጤራ ምቕያር መደብ፡ ነቶም ኣብ ግዳም ዝነብሩ ኤርትራውያን ናብ ቤተሰቦም ዝልእክዎ ገንዘብ ከምዝንኪ ምግባሩ እውን ኵሉ ዝፈልጦ ሓቂ ኢዩ።

 

ኢንተርነት፦

ሎሚ፡ ኢንተርነት፡ ሰብኣዊ መሰል ኣብ ዝዀነሉ ወቕቲ ኢና ንነብር ዘለና። ኣብ ኤርትራ ግን፡ እዚ መሰል’ዚ ልክዕ ከም’ቶም ካልኦት ሰብኣዊ መሰላትይግሃስ ኢዩ ዘሎ። ኣብ ልዕሊ ኢንተርነትን ተጠቀምቱን ዝግበር ቍጽጽርን ገደብን ከቢድ ስለዝዀነ፡ ሰባት ከምድላዮም ሓበሬታ ንኸይረኽቡን ሃብታማት ድማ ርእሰማሎም ኣብ ኤርትራ ከየዋፍሩን ዓቢ ዕንቅፋት ኰይንዎም ኣሎ።

 

ካብ ተነጽሎ ንምውጻእ፦

ስርዓት ኢሳያስ፡ ብህዝቢ ኤርትራን ዓለምን ብዘጋጠሞ  ተቓውሞን  ተነጽሎን ክጽሎ ናይ ግድን ስለዝዀነ፡ ስልታዊ ለውጥታት ክገብር ተገዲዱ ኣሎ። ኣባላት ኤምባሲታት ተነቢርሎም ዝነበረ ናይ ምንቅስቓስ ደረት ክለዓል ብምግባር፤ ሃገራዊ ኣገልግሎት ን18 ኣዋርሕ ጥራሕ ክድረቶን ሓድሽ ቅዋም ክነድፍን ምዃኑ መብጽዓ ብምእታው፤ ደሞዝ ሰራዊት ኤርትራ ብምውሳኽን ምስ መሓዙት ምዕራባውያን ሃገራት ዝዀኑ ኣባላት ናይ’ቲ ብስዑዲ ዓረብ ዝምራሕ ልፍንትን ምስ’ታ ብምህናጽ ግድብ ትንሳኤ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ወጥሪ እትርከብ መንግስቲ ግብጽን ብምዝማድ፤ ኣብ ልዕሊኡ ተፈጢሩ ንዘሎ ቍጥዐን ተቓውሞን ንምትህድዳእ ይጽዕር ኣሎ። ምርኰኛታት ወተሃደራት ጅቡቲ ብናጻ ምልቃቑ እውን ኣካል ናይ’ዚ ስልቲ’ዚ ኢዩ።

 

 

ብዋሕዚ ብዝሒ ስደተኛታት ዝተሰናበዱ ኣብ ስልጣን ዝርከቡ መንግስታት ኣውሮጳ ድማ፡ ንጥቕሞም ክብሉ፡ ነቲ ዋሕዚ ደው ንምባል፡ ምስ መለኽቲ ስርዓታት ኣብ ዋጋ-ዕዳጋ ክኣትዉ ይርኣዩ ኣለዉ።

 

መደምደምታ፦

ንናይ ሎሚ ወለዶ ብድሆታት፡ ናይ ትማሊ ወይ ናይ ጽባሕ ዘይኰነስ ናይ ሎሚ መፍትሒታት ኢና ከነናዲ ዝግባእ። ቃልሲ ኤርትራውያን ሎሚ ኣንጻር ባዕዳዊ ጐበጣ ኣይኰነን። ኤርትራ፡ ናጻን ልዑላዊትን  ኰይና ብዓለም ተፈሊጣ ኢያ።  ምስ ኢትዮጵያ ዘለና ናይ ዶብ ጸገማት ብመሰረት እቲ ድሮ ተበጺሑ ዘሎ ብይን ኮሚሽን ዶብ፡ ኣህጕራዊ ስምምዓትን ውዕላትን፤ ሰላማዊ፡ ሕጋውን ዲፕሎማስያውን መዕለቢታት ክግበረሎም ጥራሕ ኢና ክንጽዕር ዝግብኣና።

 

ከምኡ’ውን፡ ናይ ሎሚ ቃልስና ጀብሃ ኣንጻር ሻዕብያ ወይ ሻዕብያ ኣንጻር ጀብሃ ኣይኰነን። እዚ ቃልሲ’ዚ ኣኽቲሙ ኢዩ። ሎሚ እንርከበሉ ዘለና መድረኽ ናይ ጀብሃ ፕሮግራም’ዶ ናይ ሻዕብያ መን ዓብለለ ኣይኰነን። እዘን ውድባት እዚኣተን ንቓልሲ ምእንቲ ሃገራዊ ናጽነት ዝመርሓ ሃገራዊ ሓርነታዊ ምንቅስቓሳት ደኣ’ምበር፡ ንዲሞክራስያውን ቅዋማውን ስርዓት ዝቃለሳ ፖለቲካዊ ሰልፍታት ኣይነበራን። ብኣንጻሩ እኳ ደኣ ምልኪ ናይ ሸቃላይ ከነረጋግጽ ኢና ዝብላ ዝነበራ ውድባት ኢየን። ኣብ ርእስ’ዚ፡ ኣብ ኤርትራ ስልጣን ጨቢጡ ስርዓት ውልቀ መላኺ ኢሳያስ ኣፍወርቅን መጋበርያታቱን (ወተሃደራውን ጸጥታውን) ምዃኑ ምርዳእ ይግባእ። ስለ’ዚ፡ ናይ ሎሚ ቃልሲ፡ ኣብ መንጐ ህዝቢ ኤርትራን ኣብ መንጐ ዲክታቶርያዊ ጕጅለ ኢሳያስን ኢዩ።

 

ናይ ሎሚ ወለዶ ክቃለሰሉ ዘለዎ ዕላማታት እምበኣር፡ ግዝኣተ-ሕግን ፍትሕን ዝሰፈኖ፡ ሰብኣዊ መሰላት ዝሕለወሉ ዲሞክራስያውን ቅዋማውን ስርዓት ብዙሓት ሰልፍታት ደኣ‘ምበር፥ ምልኪ፡ ብዝዀነ ይኹን መልክዓቱ፡ ንምንጋስ ክኸውን የብሉን።

 

ኤርትራ፡ ብብዙሕነት ናይ ቋንቋ፡ ሃይማኖት፡ መበቆል፡ ኣውራጃ እትልለ ሃገር ኢያ።ነዚ ብዙሕነት’ዚ ጸጋና ድኣ’ምበር ዕዳና ክንገብሮ ኣይግባእን። ናይ ኵሎም ቋንቋታትና፡ ሃይማኖታትና፡ ኣውራጃታትናን ብሄራትናን ማዕርነትን መሰላትን ክረጋገጽ ክኽእል ኣለዎ። ሓደ ልዒሉ፡ እቲ ካልእ ትሒቱ ዝርኣየሉ ዝዀነ ይኹን ቅቡል ምኽንያት የለን። ሓድነት ኣብ ብዙሕነት ዝብል መርሆ፡ መተካእታ ዘይርከቦ እንኮ ምርጫና ምዃኑ ክንኣምን የድሊ።

 

ኣብ’ዚ እዋን’ዚ፡ ልዕሊ 75% ካብ ህዝቢ ኤርትራ ትሕቲ 35 ዝዕድሚኦም መንእሰያት ኢዮም። እዚ ማለት ድማ ንፍተዎ ንጽልኣዮ ብዘየገድስ፡ ናይ ጽባሕ ኤርትራ ተረከብቲ ንሶም ኢዮም። ካብ’ዚኦም፡ ድሕሪ ናጽነት እተወልደ እቲ ዝተሓተ ዕድሚኡ 25 ኰይኑ፤ እቲ ናይ ቅድመ ናጽነት ወለዶ ከኣ እቲ ዝተሓተ ዕድመ 50 ዓመት ዝገበረ ስለዝዀነ፡ ብባህርያዊ ምኽንያታት ኣብ ምሕላፍ ተጋማጊሙ ዝርከብ ኢዩ። “ዘይተማህረ ነየድሕን ዘይተወቕረ ነየጥሕን” ከምዝብሃል፡ መንእሰይ ሓላፍነቱ ብግቡእ ክስከም እንተደኣኰይኑ ክመሃርን ክሰርሕን ኣለዎ። መንእሰይ ስለዝዀነ ጥራሕ ንሃገር ክመርሕ ወይ ንሃገር ክጠቅም’ዩ ማለት ኣይኰነን። ንትምህርቲ ዝዕንቅጹ ከም ድኽነት፡ ድሑር ባህልታትን ልምድታትን (ትሕተ-ዕድመ ምምርዓው)  ዝኣመሰሉ ወድዓውያን ምኽንያታት ምህላዎም ክዝንጋዕ የብሉን።

 

ቀንዲ ግደ ናይ መንእሰያት፡ ነዞም ዓንቀጽቲ ብድሆታት ስዒሮም ስልጡን ሃገርን ህዝብን ምህናጽ ኢዩ። ነዚ ንኽገብሩ ግን፡ ንገዛእ ርእሶም ፈተውቲ ትምህርቲ፡ ፈተውቲ ስራሕ፡ ፈተውቲ ስልጣኔን ፈተውቲ ሕብረተ-ሰቦምን ክዀኑ ይግባእ።