“ዝብኢ ብዝጠሓሶ ከልቢ ይኣቱ”  ከም ዝበሃል፡  “ዋናኡ እንተዘይንዕቁ መንደቑ ነይንቕንቑ” እውን ይበሃል እዩ። እዚ ከኣ ንሓደ ጉዳይ ዋናኡ እንተዘይዓቂብዎን ኣኽቢርዎን ካለኦት ነዚ ንዕቀቱን ሸለልትነቱን ተበሊጾም ከም ዝምዝምዝዎ  ንምምልካት ዝቐርብ ለባም ምሳልያዊ ኣበሃህላ እዩ።

ኢሳያስ ኣፈወርቂ “መራሒ ናይዛ ብናይ ሃገርነት ታሪኻ ንኢትዮጵያ እትዓብያ ግና ብሰንኪ ተበሃግነታ ብብዙሕ ዕንቅፋታት ክትሓልፍ ዝጸንሐት ኤርትራ እየ” እንዳበለ፡ ኣብዚ እዋንዚ ክሳብ ክንደይ ናብ ዕዳጋ ኣውሪዱ ይዋገየላ ከም ዘሎ ባዕሉ ስለ ዝነገረና  ንኹልና ብሩህ እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ከይዱ እሞከዓ ብተደጋጋሚ ተጠሊዑ፡ “ክልቲኡ ህዝብታት ኤርትራን ኢትዮያን ሓደ ህዝቢ እዩ። ብስምዒት ዘይኮነ ብልቢ እየ  ንኣብይ ምርሓና ዝብሎ ዘለኹ፡ ኣስማት ከተማታት ኤርትራ በብሓደ  እንዳጸወዐ ሃገርካ ስለ ዝኾነ ናብ ዝደለኻዮ ከባቢ ኤርትራ ፈቓድ ከይሓተትካ ክትከይድ ትኽእል ኢኻ። ምእንቲ ናጽነት ክንቃለሰ ዘሕለፍናዮ ዓመታት ዝባኸነ ግዜ እዩ። ምስ ኢትዮጵያ ክንዋጋእ እንከለና ብዝተኸፍለ መስዋእቲ ኣይከሰርናን” ኢሉ። መሊቑዎ እዩ ከይንብሎ ከኣ ኣብ ዝተፈላለዩ ግዝያት እሞ ኣብ በበይኑ ኣዳራሻት ኢትዮጵያ እንዳተጣቓዓሉ እዩ ደርጒሕዎ።

ብኣበሃህላ ዲክታቶር ኢሳያስ ኣፍደገ ዝተኸፍተሎም ብዙሓት ዘይፍትሓውያን ኢትዮጵያውያን ወገናት፡ ልኡላውነት ኤርትራን መስዋእቲ ደቃን ብምስትንዓቕ ኣዳዕዲዖም ይዛረብሉን ይጽሕፍሉን ኣለዉ።። ህዝቢ ኤርትራ ብቃልሱ ናጽነቱ ከም ዝጨበጠ ዘንጊዖም፡ “ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ እያ ንኤርትራ ኣሕሊፋ ሂባ ኣፍደገ ባሕሪ ኣስኢናትና እምበር፡ ኢሳያስስ ቀደም ኮነ ሎሚ  ፈታዊ ኢትዮጵያ እዩ” ክብሉ ኣብ ብዙሕ ኣጋጣምታት ንሰምዖ ዘለና መስደመም እዩ። እዞም ካብ ቀደም እውን ንቃልሲ ህዝብታት ኤርትራን ትግራይን ተፈንጫልን ኣፈንጫልን ዝብልዎ ዝነበሩ ወገናት፡ ሕሉፍ ሓሊፎም ንወያነ ይውንጅልሉ ካብ ዘለዉ ብዙሕ ነጥብታት ሓደ “ንኤርትራ ዓዲላ ንኢትዮጵያ ኣፍደገ ባሕሪ ኣስኢናታ ዝብል እዩ።”  ምናልባት ነዚ ናይ ንዕቀትን ብደዐን ኣበሃህላ፡ ናይቶም እንተላይ ኢሳያስ ኣብ ኣስመራ ኣዕኲኹ ምስ ዶ/ር ኣብይ ኣሕመድ ዓሊ ዘተዓረቖም፡ “ደሓን እዚ ናይ ስዑራት ሕርቃን እዩ” ኢልና መሓለፍናዮ።

ህልዊ  መራሒ ኢትዮጵያ እውን ነዚ ናይ ኢሳያስ ንኤርትራ ከም ህያብ ናብ ኢትዮጵያ ከረክብ ምህቃን፡ ኢድ ነሲኦም እንተተቐበልዎ እሞ፡ ንህዝቢ ኢትዮጵያ “ወያነ ኣጥፊኣትልካ ዝነበረት ኤርትራን ኣፍደገ ባሕራን መሊሰልካ” ክብሉ ስለ ዝደልዩ “ዓገብ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ዘይትርጉሙ ክሕዝን ክዝንጋዕን ኣይግበኦን” እንተዘይበሉ ዝተሓዞም ኣይመኾነን። እቲ ኣዝዩ  ዘሕዝን ኢሳያስ ክሳብ ክንድዚ ሃገር እንዳጥፈአን ብሰማእታት እንዳተጣልዐን ኣብቲ ከባቢኡ ዘለዉ ዝተዓዛዘሮም ቁንጣሮ ኤርትራዊ ወገናት ዓው ኢሎም “ዓገብ” ዘይምባሎም ጥራይ ዘይኮነ፡ ናበይ ከም ዝወስዶም ከይፈለጡ “ኣሜን” ኢሎም ይምርሕሉ ምህላዎም እዩ።

ቅድሚ ሕጂ፡ ታምራት ነገራ ዝተባህለ ኢትዮጵያዊ ጋዜጠኛን ብኣተሓሳስባኡ ካብ በዓል ዶ/ር ኣብይ  ኣሕመድ ዓሊብዙሕ ዘይርሕቕን ጸቢብ ወዲ ኦሮሞ፡ “ድሕሪ ሕጂ ንኤርትራ  በትሪ እምበር ኣጽዋር ናብ  ዘይትዓጥቀሉ ደረጃ ከነውርዳ ኢና። ኢሳያስ ንኤርትራ ድምጹ ዘስምዕን ዝተማህረን መንእሰይ ዘየብላ ብምግባሩ ይተሓባበረና ኣሎ። ድሕሪ ሕጂ ኤርትራ ኣብ ዲፕሎማሲኣ ብዘይካ ሓንቲ ቤት ጽሕፈት ንሳ’ውን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ካልእ ኣየድልያን እዩ” ኢሉ ስለ ዘስተነዓቐና ንብዙሓት ኤርትራውያን ኣቖጢዑና ከም ዝነበረ ይዝከረኒ። እዚ ሰብዚ ሎሚ እውን ጌና ካብ ርእሲ ኤርትራ ኣይወረደን። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ብዛዕባ መጻኢ ዕድል ብሄር ሲዳማን  ክልላዊ መንግስቲ ናይ ምዃን መሰሉን ብዝምልከት ርኢቶ ክህብ እንከሎ፡ ናብ ኤርትራ ነጢሩ፡ “ኣይኮነንዶ ናይ ሲዳማ ናይ ኤርትራ ጉዳይ እውን ኣብ ኢድ ማእከላይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዘሎ እዩ” ክብል ተሰሚዑ።

እዚ ኢሳያስን ምስ ኢሳያስ ዝተመሓዘዉ ኢትዮጵያውያን ንልኡላውነት ኤርትራ ኣብ ዝምልከት ዘንበድብድዎ ዘለዉ ብዙሕ ትርጉማት ዘለዎን ብዙሕ ዘዛርብን ምዃኑ ብሩህ እዩ። እቲ ዝጐለሐ ትርጉሙ ከኣ ክብርን ርዝነትን ሰማእትነት ናይቶም ምእንቲ ልኡላውነት ሃገር ዝተሰውኡ ኤርትራውያን ዘራኽስ እዩ። እዞም ሰማእታት ናይ ወለዶም፡ ናይ ደቆም፡ ናይ ኣሕዋቶም፡ ናይ ኣንስቶም ወይ ሰብኡተን ዘይኮኑ፡ ክቡራት ደቂ መላእ ናይቲ ሳላኦም ኣብታ ሓላል መሬቱ ኣፉ መሊኡ ክዛረብን እግሩ መሊኡ ክረግጽን ዝጽበ ዝነበረ፡ እንተኾነ ብሰንኪ ህግዲፍ ትጽቢቱ ዘይሰመረሉ መላእ ህዝቢ ኤርትራ እዮም። ናይቶም ኣብ ዝኾነ ቦታ “ኣበይ እዩ ሃገርካ?” ክበሃሉ እንከለዉ ኣፍልቦም ነፊሖም ብሓበን “ኤርትራዊ እየ” ዝብሉ ሰብ ሕድሪ’ውን እዮም።

እስኪ ካልእስ ኩሉ ይትረፍ፡ እቲ “ኤርትራ ብፈቓድ ካልኦት እምበር፡ ብመስዋእቲ ደቃ ኣይኮነትን ናጽነታ ዝረኸበት” ዝብል ሓሶት ምዃኑ፡ ብኽንድቲ ክኾኖ ዝግበኦ በሪኽ ድምጺ ህዝቢ ኤርትራ ዘይምቅልሑ ምኽንያት እንታይ እዩ? ህዝቢ ኤርትራ ብሓፈሻ ብፍላይ ከኣ እቶም ብዛዕባቲ ምረት ናይቲ ምእንቲ ናጽነት ኤርትራ ዝተኸፈለ ዋጋ፡ ሎሚ ግና ብሓደ ሃላሊ ጉጅለ ዝጥለም ዘሎ ብቐረባ ዝፈልጡ፡  ኣብ ኣገልግሎት ዘለዉ ይኹኑ ዝተጣየሱ መጋድልቶም ኣባላት ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ፡ ኢሳያስ ክሳብ ክንድዚ ንሰማእትነት ብጾቶም ኣዋሪዱ፡ ብኻለኦት እውን ክዋረዱ ኣሕሊፉ እንዳሃቦም፡ “መራሒና’ዩ” ኢሎም ከገልግልዎን ክኽተልዎን በየናይ ሕልና ከም ዝተዓገስዎ ዘገርም እዩ። ኣይኮነንዶ ብመስዋእቲ ብጾቶም ዝተረኸበ ልኡላውነት ኤርትራ፡ ኢሳያስ ምስ ስዑራትን ክሳብ ሕጂ ካብ ርእሲ ህዝቢ ኤርትራን ልኡላውነቱን ከይወረዱ  እንዳተቐባበለ ክወራዘን ንክብሪ ሰማእታት ብዘይምጥኖም ቃል ከልዕሉ እንከለዉን ስለምንታይ ደሞም ከምዘይፈልሕ እሞ “ደጊም ይኣክል ጸወታ ብሰማእታት” ዘይምባሎም የገርም።

ወዮ ትማሊ ኣብ ግዜ ቃልሲ “ዝባን ስዉኣት ከምዚ ከይትገርብ” ክበሃል እንከሎ ወስ ዘይብል ዝነበረ። “ዝባን ስዉኣት ከምዚ ክትገብር” ክበሃል እንከሎ ከኣ ንድሕሪት ዘይብል ዝነበረ ህዝቢ ኤርትራዊኸ ጸገሙ፡ ድምጽኻ እተስመዓሉ ዕድል ዘይምርካብ ጥራይ ድዩ?፡ ወይስ ንሱ እውን ነቲ ናይ ኢሳያስን መሻርኽቱ ስዑራት ኢትዮጵያውንን ኣሽካዕላል ብስዉእት ርዒምዎ እዩ? ስለዚ ህዝብና ነዚ ሕቶታት ግቡእ ግብራዊ መልሲ ክህበሉ ኣብ ዝግደደሉ ወሳኒ መድረኽ ከም ዘሎ ክርዳእ ይግበኦ መልእኽትና እዩ።

ኤርትራ ቅድሚ 29 ዓመታት ብመስዋእቲ ደቃ ብግብሪ ናጻ ምስ ወጸት፡ ኤርትራውያን ብሩህ ዘመን ክመጸሎም ልዑል ተስፋን ባህግን ነይርዎም። ነቲ ናይ ታሪኽ ኣጋጣሚ ረኺቡ ብደረጃ ፕረሲደንት  ግዝያዊ መንግስቲ ኤርትራ ክመርሕ ዕድል ዝረኸበ ኢሳያስ ኣፈወርቂ ከኣ ናብቲ ብሩህ መጻኢ ክመርሖ ልባዊ ሕድሩ ኣንቢርሉ። ኢሳያስ እውን ተንኮሉ ሓቢኡ በቲ ልሙድ መዳህለሊ ጥበቡ፡ ሓቂ ከምስል ንኤርትራ፡ ሰላም ዝዓሰላን ክብሪ ህዝባ ናብ እትዕቅብ ብልጽግቲ ሃገር ከም ዘሰጋግራ ናይ ሓሶት ቃል ኣትዩ ነቲ ናይ ህዝባዊ ሕድሪ ተቐቢልዎ። ብሳላ ውሕልነት መራሕተንን ትጉህ ተሳትፎ ህዝበንን ኣብ ዘተኣማምን ቁጠባዊ ዕቤት ናይ ዝበጸሓ ምዕቡላት ሃገራት እንዳ ጸወዐ ከኣ “ንኤርትራ ከም እገለ ከነበልጽጋ ኢና” ኢሉ ፈኪሩን ተጃሂሩን።

ብግብሪ ግና እዚ ብደም ንጹሃት ዝሰኸረ  ዲክታተር፡ በብቑሩብ ካብ ትጽቢትን ባህግን ህዝቢ ኤርትራ ክርሕቕ ጀመረ። ጥልመቱ ንምኽዋል ከኣ፡ ናይ ህዝቢ ኤርትራ ክቱር ፍቕሪ ሃገር፡ ብምምዝማዝ ኣብ ክንዲ ሕድሩ ኣጽኒዑ ኣብ ጉዳይ ኤርትራን ህዝባን ዝጽመድ፡ ናይ ሓሶት ጸላእቲ እንዳፈጠረ ቀዳምነት ዘይወሃቦ  ውግኣት ብምስዋር፡ ካብ ትጽቢት ህዝቢ ዘርሓቐ ናይ ህውከት ስጉምትታት ክወስድ ጀመረ። ኣብቲ ኩነታት ገለ ግሩሃት ኤርትራውያን እቲ ጉጅለ ንዝሃንደሶ ውግኣት ቅኑዕን ረብሓ ኤርትራ ዝዕቅብን መሰሎም። ብዙሓት ግና መዳህለልን ኤርትራዊ ውሽጣዊ ዛዕባ ንምሕባእ ዝምሃዝ ምስምስን ምዃኑ ተረዲኦም፡ እዚ ውግኣትዚ ኤርትራዊ ዘቤታዊ ዕማምና ከይለቐቕና፡ እንተኾነ ብሰላምን ብዘተን፡ ካብኡ እንተሓለፈ ከኣ ብሕጋዊ መስርሕ ዝፍታሕ እምበር፡ ዘይምኽኑይ  ህይወት፡ ንብረትን ግዜን ከነባኽነሉ ዝግበኣና ኣይኮነን ዝብል ድምጺ የስምዑ ነይሮም። ከምኡ ስለ ዝበሉ ከኣ ብዙሓት ዝተፈላለየ ቅጽል ተዋሂብዎም ዋጋ ከፊለምሉ እዮም።

እዚ ኩነታት ብዝኾነ መዕቀኒ ክምዘን እንከሎ፡ ወዮ ጉሒላ ዲክታተር ንኤርትራ ክመርሓ ከምዘይበቕዐ ዝሕብር ናይ ፍሽለት ምልክት ነይሩ። ከም ውጽኢት ናይዚ ዲክታተር ፍሽለት  ከኣ፡ ኣብዚ እዋንዚ ኤርትራ፡ ብቑጠባ ኣዝያ ዝደኸየት፡ ምእንቲ ፍትሒ ዝተቓለሰ ህዝባ ፍትሒ ዝጸምኣላ፡ ምእንቲ መሰረታዊ መሰሉ ዝተቓለሰ ህዝባ መሰሉ ዝተገፈላ፡ ወለዶታት  ናይ ምስግጋር ሓላፍነት ዘለዎ መንእሰይ ናይ ለውጢ ሓይሊ ተገዲዱ ዝራሕረሓ፡ ዘኽታም ሃገር ኮይና ኣላ። እዚ ዕዙዝ ናይ ፍሽለት ምልክት ምዃኑ ብሩህ እዩ። እቲ ፍሽለት ግና  ናይቲ  ዝኣተዎ ቃሉ ዘየኽበረ ጽባሕ ዝጐሓፍ ጉጅለ ኢሳያስ እምበር፡ ናይ ልኡላዊት ኤርትራን ህዝባን ፍሽለት ከምዘይኮነ ብብሩህ ክፍለጥ ይግበኦ።

ኢሳያስ፡ ንህዝቢ እንዳዓመጸን እንዳጓዕጸጸን፡ ጠላም ኣበሳኡ  ሓቢኡ ከቐጽሎ ዝዓለሞ ትልምታቱ ተመሊሱ ገጸቦ እምበር ኣየዕወቶን። ኣብ ውግእን ወረ ውግእን ንክሕባእ ዝኾዓቶ በዓትታት፡ ንህዝብናን ሃገርናን ኣኽሲሩ ንኢሳያ’ውን ከምቲ ዝወጠኖ  ኣየቕሰኖን። ንኹሉ በደላቱ ሓቢኡ፡ ከም ብተሓላቕነት ልኡላውነት ኤርትራን ምምልካት ዶባት ኤርትራን ኢትዮጵያን ንምምሳል ዘካየዶ ምምጽዳቓት፡ ሎሚ ባዕሉ  ስለ ዝጠንጠኖ ፍሽለትን ክሳራን ደኣ ኣጐልበቦ እምበር ኣየኽሰቦን። በቲ ኢሳያስ ኣብ ዘይጉዳዩ ጠብሎቕሎቕ ዝበሎ እምበር፡ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዘውረዶ በደል ኣብ ግምት ንዘየእተወ እገዳ ሕቡራት ሃገራት መሕብኢ ንክገብሮ ብዙሕ ፈቲኑ እዩ።  ብግብሪ ግና እቲ ህዝብን ሃገርን ናይ ምምራሕ ፍሽለቱ እቲ እገዳ ምስተላዕለ እውን ዝያዳኳ ደኣ ገዲድዎ እምበር ኣይተመሓየሸን።

እዚ ዲክታተር ኩሉ ዝኸዶ መንገድታት፡ ናብ ፍሽለት እምበር ናብ ዓዲ ደሓን ዘይመርሖ ምዃኑ ምስ ተረደአ፡ ናብ ዝኸዶ ጠፊእዎ ድሕሪ ምዕንይናይ፡ ንነዊሕ ግዜ ተሓቢኡ ድምጽኻ ናይ ምጥፋእ ሜላ መሪጹ ነይሩ። ክሳብ እውን እቶም ሰማዊ ሚኒስተራቱ መራሒኦም ኣበይ ከም ዝተሓብኣ ጠፊኡዎም መዛግብቲ ተሰኪሞም ንሓንሳብ ናብ ዓዲ ሃሎ ንሓንሳብ ከኣ ናብ ምጽዋዕ ከይዶም ሃሰው ኣብ ዝብሉሉ ደረጃ በጺሖም ነይሮም። ድሕሪዚ ብሃንደበት ብናይ “ንኺድ ጥራይ” በሃልነት ካብቲ ሕዱር ጸረ-ህዝብን ሰላምን ሕማሙ ዘሕዊ ዘይኮነስ፡ ግዝያዊ መዕገሲ ፈውሲ ቃንዛ ዝኾኖ ኣጋጣሚ ረኺቡ።

ካብ ወርሒ ሰነ 2018 ጀሚሩ፡ ንኹሉቲ ተኸዊልሉ ዝነበረ ናይ ሃገራዊ ልኡላውነትን ተሓላቕነትን ሓጢጡ ደርብዩ፡ ምስቲ ሽዑ ናይ ኢትዮጵያ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ዝኾነ፡ ዶ/ር ኣብይ ኣሕመድ ዓሊ ሕግብግብ ክብል ጀመረ። ኣበይ ከም ዝጸንሐ ዘይፍለጥ ናይ ሰላም ሰባኽነት መንፈስ ወሪርዎ ኣብ ኣድራሻት ኢትዮጵያ ምእንቲ ሰላም ኣፍልቡ ክወቅዕ ጀመረ። እዚ ናይ ሰላም ዝመስል ወደኽደኹ ግና፡ ናይቲ ዲክታተር  ብመዓር ዝተላዕጠጠ መርዚ እዩ ነይሩ። ኢትዮጵያ እውን ከም ኤርትራ ጥዑይ ምምሕዳርን ሰላምን ዝሓረማ ንክትከውን፡ ነቲ ኣብ ቀረባ ዝነበረ መራሒ ኢትዮጵያ ኣጸቢቕካ ንምጽዳፉ፡ “እቲ ጸወታ ተወዲኡ (game is over) ዝብል መርዚ ነዝሐ። ሕሉፍ ሓሊፉ ከኣ “ኤርትራን ኢትዮጵያን ሓደ እየን፡ ምእንቲ ናጽነት ኤርትራ ቃልሲ ዘካየድናሉ ግዜ ከኣ ዝተኸስረ እዩ፡ ንቃለ-ዓለም ዘይኮነ ብልቢ ኣብይ ኣሕመድ ንኩልና  ክመርሓና እዩ” ዝሕመረቱ መልእኽቱ  ማዕረማዕረቲ ኣብ ኤርትራ ዝፈሸለሉ፡  ካብ ብዙሓት ናጽነት ኤርትራ ዘይተዋሕጠሎም ስዑራትን  ብ”ኣፍደገ ባሕሪ ስኢንና” ዝጸመሙን ኢትዮጵያውያን “ኢሳያስ ንኤርትራ ናብ ኢትዮጵያ ኣምጺእዋ” ዝብል ናእዳን ኣድናቖትን ተለገሰሉ።

“ለካ ንኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ዝፈለያ ወያነ’ዩ እምበር፡ ኢሳያስስ ወትሩ ፈታዊ ኢትዮጵያ እዩ” ዝብሉ ከኣ ብዙሓት ነይሮም። ሕጂ’ውን ኣለዉ። ኣካይዳ እቲ ዲክታተር  እውን ነዚ ዘራጉድ እምበር ነቲ ኤርትራ ናጻ ዝወጸትሉ ሓቂ ዘነጽር ኣይነበረን። ሓደ ሓደ ጐረሓት ኢትዮጵያውያን ግና እቲ “ኣብይ ክመረሓና እዩ” ዝብል፡ ናይ ኢሳያስ ቃላት፡ ብኣንጻሩ “ኣነ እየ ንኢትዮጵያ ክመርሓ” ማለቱ ከይከውን ክጥርጥሩ ይስምዑ እዮም። ምኽንያቱ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዘይተደላይነት ምርጫ፡ ምትእትታው ምእኩል ምምሕዳርን ገንዘብ ካብ ባንክ ብመቑነን ምውጻእን ዝኣመሰሉ፡ ካብ ኢስያስ ዝለሓዀ ብዝምስል ኣገባብ ኣብ ኢትዮጵያ ይቀላቐሉ ስለ ዘለዉ። ካብዚ ሓሊፎም ኢሳያስ ሕነ’ቲ ኢትዮጵያ ክመርሕ ተወጣዊጡስ ብ1991ኣብ ለንደን ብነፍስሄር መለስ ዜናዊ ተመኪቱ ዝፈሸሎ  ክፈዲ ሕኒን ይብል ከም ዘሎ ዝእምቱ’ውን ኣለዉ።

ዲክታተር ኢስያስ፡ ከምቲ “ብዕራይሲ ዝበልዖ ሳዕሪ እንተዘይኮይኑ፡ ዝጽበዮ ገደል ኣየስተውዕልን” ዝበሃል፡ ነቲ ንሱ ዝሓልሞ እምበር ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ናይ ምንባብ ትዕግስቲ የብሉን። በቲ ኣብ ከተማታት ኢትዮጵያ ዝጣቓዓሉ ዝነበረ ሻህሪቱ፡ ካብ ኤርትራዊ ጉዳይ ኣርሒቑ ንምሕባእ፡ ዓቕሙ ብዘይምፍላጥ፡ ምስ ኢጋድ ዝወዳደር ዞባዊ ትካል ንምፍጣር’ሞ፡ ኣብቲ ዞባ ጐብለል ንምዃን፡ ከምቲ (ስንኩል ንስንኩል ይዋቕዑ ብድንኩል) ዝበሃል፡ ምስቶም ከምኡ ነናቶም ዘቤታዊ  ዕዮ ከመሓድሩ ዘይበቕዑ መራሕቲ ኢትዮጵያን ሶማልያን ቅሩብ ኮለል ኢሉ ሕሩጩ ምስ ወደአ፡  ፍሽለቱ ተሰኪሙ እንሆ ከምቲ ኣመሉ መሕብኢ ቦታ ቀይሩ ደሃዩ ኣጥፊኡ። እዚ ከኣ ወዮ ደኣ ኢሳያስ ከይርዳእ ዝተረደአ ኮይኑ እምበር፡ ኣብቲ ቀንዲ ጉዳይካ ከየድማዕካ ኣብ ደገደገ ከተድምዕ ምፍታን ውጽኢቱ ፍሽለት ምዃኑ ክርዳእ መተገበኦ።

ብዝኽሪ ስዉኣትና ዝያዳ እነስተንትነሉ ሰሙናት ስለ ዝኾነ፡ ንጽሑፋትናን መደረታትናን ክብርን ዘለኣለማዊ ዝኽርን ስዉኣትና ብዝብላ ቃላት ክንጅምር ግድን ኢዩ። እቲ ዝኽርን ክብርን ናይ ኲሎም ጀጋኑ ስዉኣት ኤርትራ ዘይግድሶ ስርዓት ኣስመራ’ኳ ብተግባራቱን ጥልመታቱን ከይሓነኸ ዝዝምረለን ቃላት ኢየን።

Martyries 1

ክትገልጾ ዘጸግም ውልቀ-መላኺ ኤርትራ ፊን ብዝብሎ ክጐዓዝ ባይታ ኣደልዲሉ ስለ ዝጸንሔ፡ ሃገር ነጻ ኰይና ካብ እትብሃል 29 ዓመታት ሓሊፉስ፡ እታ ኣልቦ ሕግን ፍትሕን ዝገበራ ሃገረ ኤርትራ፡ ጌና ቊጽሪ ስዉኣታን ብዝሒ ዜጋታታን ከይፈለጠት ትነብር ኣላ። እዚ ሓደ ካብቲ ማእለያ ዘይብሉ መስደምማት ነጻ ሃገረ ኤርትራ’ዩ።

ውልቀ-መላኺ ሃገርና ፊን ኢሉዎ “20 ሰነ መዓልቲ ስዉኣት ትኹን” ምስ በለ ኰይና። ዘግለለ ኣግሊሉ፡ “እቶም ስዉኣትና” 65,000 ኢዮም” ምስ በለ ከምኡ ዀይኑ። ድሕሪ’ቲ ባዕሉ ዝኣጐዶ ውግእ 1998-2000 ከኣ “ገለ 19,000 ስዉኣት ጥራይ” ኢዮም እተሰውኡ ኢሉ ምስ ኣቃለለ፡ መን ክእርሞ! መን ዓገብ ክብሎ! ከምዚ ኢልካ ንነዊሕ ዓመታት ምቕጻል፡ ከም ህዝቢ ዘየሕንኸና ጒዕዞ ኣይኮነን።

ቊጽሪ ስዉኣት ኤርትራ?

እታ ሎሚ ብቛንቋ እንግሊዝ “ማርቲር” እትብል ቃል ብግሪኽ "ምስክር" ካብ ዝብል ትርጉም ዘሎዋ ቃል ዝመጸት ምዃና ይግለጽ። ብዓረብ ከኣ ሸሂድ (ሻህድ) ብተመሳሳሊ ምስክር ዝብል ትርጉም ኣሎዋ። ሰማዕታት ዝብል'ውን ካብኡ ዝርሕቕ ኣይመስልን። ብግእዝ ሰማዕት/ሰማዕቲ (ዝሰምዑ፡ ዝረኣዩ ዝመስከሩ) ኰይኑ ይስማዓኒ። ብሓጺሩ ሰማዕት/ሸሂድ/martyr ምዃን፡ ጽኑዕ ምስክር ኰንካ ንእተኣምነሉ ዕላማ ደው ምባልን ዝመጸ እንተመጸ ምእንትኡ ዋጋ ምኽፋልን የስምዕ። ንኤርትራ ብዝምልከት ከኣ፡ እቶም ነዚ ናይ ዕላማ ምስክርነት ደው ዝበሉን ከዐውትዎ ዘድሊ ዋጋ ዝኸፈሉን፡ ብዘይ ሌላን-ጒለላን ክብርን ዘለኣለማዊ ዝኽርን ዝግብኦም ስዉኣት ሃገርና ኢዮም።

ኣብቲ ነዊሕ ሓርነታዊ ጒዕዞ ዝወደቑ ስዉኣትናኸ መነመን ኢዮም? ብዝሖምከ? እዚ ካብቲ ጌና ዘይተመለሸ ሕቶታት መላእ ህዝቢ ኤርትራ ኢዩ። ብ1941 ዝጀመረ ዘመናዊ ፖለቲካዊ ጒዕዞ  ኤርትራ እንሆ 80 ዓመት ክኾኖ ገለ ኣዋርሕ ተሪፉዎ ይርከብ። ኣብ ውሽጥ’ቲ ዓመታት እቲ ከኣ ምእንቲ ወይ’ውን ብምኽንያት ሃገራዊ ዕላማ ዋጋ ዝኸፈሉ/ዝኸፈላ ዜጋታት ናይዛ ከቢድ ዋጋ እተኸፍለላ ሃገር ኢዮም። እሞኸ ብዝሒ ሰማእታትና እቲ ውልቀ-መላኺ ኢሳያስ ኣፈወርቂ ፊን ኢልዎ ዝሓበሮ ኣስታት 85,000 ጥራይ ድዩ? ብዘይካ’ቶም ብረት ዓጢቖም እተቓለሱን ዝወደቑን ጀጋኑ ኣባላት ሰራዊት ሓርነትን ህዝባዊ ሰራዊትን፡ ካልኦት ብኣሽሓት ዝቚጸሩ ምእንቲ ሃገራዊ ዕላማ በጃ ዝሓለፉ ምህላዎም ህዝብና ኣጸቢቑ ይፈልጥ። ኣብ ከባቢ መስዋእቲ ዓብደልቃድር ከቢረ ይኹን ብድሕሪኡ ክንደይ ንሃገራዊ ዕላማ ክምስክሩ/ክጣበቑ ዘይወደቑ!! ኣብ ኣሃዛትን ኣተሓሳስባን ኢሳያስ ኣፈወርቂ ዘየልዉ፡ ማለት ዕጡቓጥ ህዝባዊ ምሊሻን፡ ገባር ኣለይቲ ሰውራን፡ ብጒጉይ ኣተኣላልያ ውድባት ኤርትራ እተሃስዩን፡ በብመዓልቲ በዚ ህልዊ ስርዓት ዝቕዘፉ ዘሎዉን ዜጋታትና ስዉኣት ሃገረ ኤርትራ ኢዮም።  

ንዓና ንኤርትራውያን ዝኾነት መዓልቲ፡ መዓልቲ ስዉኣት ኢያ ክንብል  ንኽእል። ግን ከኣ ንዓመታዊ ኣበዓዕላ ክጥዕም ሓንቲ ፍልይቲ መዓልቲ ክትምረጽ የድሊ። ህዝቢ ክርድኦ ዝኽእል ፍሉይ ድሕረ-ባይታን ትርጉምን ክህልዋ ከኣ ይምረጽ። 20 ሰነ ክብርቲ መዓልቲ ስዉኣትና ምዃና ንግዚኡ ዘጣዕስ ኣይኰነን። ክትጅመር እንከላ ክነብራ ዝግብኦ ትርጉም ከም ዘይሓዘት ግን ርዱእ ኢዩ -- እንትርፎ ኢሳያስ ሓደ ወርሒ ድሕሪ ናጽነት ኣብ ኣስመራ ህዝቢ ኣኪቡ ናይ መጀመርያ ኣግላሊ መደረኡ እናሃበ “መዓልቲ ስዉኣትና ትኹን”  ምባሉ!!      

ንኣብነት ክዀነና፡ መዓልቲ ስዉኣት ናይ’ታ ሓዳስ ሃገር ደቡብ ሱዳን ኣብ መዓልቲ መስዋእቲ ናይ ቃልሲ መራሒኣ ዝነበረ ዶክቶር ጆን ጋራንግ ይብዓል። ጐረቤትና ኢትዮጵያ ከኣ ብኣጋጣሚ እቶም 30,000 ዝግመቱ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ግዳይ ዝኾኑ ሰላማውያን ኣቢላ ንዂሎም ስዉኣታ ትዝክር።

ኤርትራኸ ንዂሎም ናይ እተናውሔ ቃልሲ ስዉኣታ ብመዓልቲ መስዋእቲ ጅግና ፈላዊ ሰውራ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኣቢላ  እንተተብዕሎ ኣይመመልክዓላንዶ? ወይ’ውን ንዓንጋሊ ሰውራ ዝነበረ ንተቓላሳይ “ሓፋሽ” ህዝባ ከይተረፈ ምእንቲ ከተኽብር፡ ካብቲ ኣስካሕካሒ ጅምላዊ ህልቂታት/massacres እተፈጸመሉ ዕለታት ሓንቲ መዓልቲ ረቚሓ ንዂሎም ሰማእታታ ክትዝክር ዝያዳ ትርጉም ኣይምሃበንዶ? 

ስዉኣት ናይ እተናውሔ ቃልስና እጡቓትን ዘይዕጡቓትን ምንባሮም ምቕባል የድሊ። ስዉኣትና 85,000 ጥራይ ነይሮም ኢልካ ንኣበሃህላ ውልቀ-መላኺ ምኽታል ከኣ ቅኑዕ ኣይመስልን። ኣብ ውሽጢ ዝሓለፈ 29 ዓመታት ብመጽናዕቲ ዝድገፍ ኣሃዝ ሃሰስ ዘይምባልና እውን ከም ህዝቢ ዘየሕምየና ኣይኮነን።

ብዝሒ ስዉኣት ኤርትራ ከባቢ እቲ ብስርዓት ህግደፍ እተጠቕሰ ኣሃዝ ጥራይ ከምዘይኮኑ ዝእምት ሓበረታታት ጸኒሑን ኣሎን። ንኣብነት ብ1992 ኣብ ተሓትመ መጽሓፍ ከም ዘስፈርኩዎ፡ ኮሎነል መንግስቱ ሃይለማርያም ብሰነ 1978 ክዛረብ እንከሎ ኣብ ኤርትራ ክሳዕ ሽዑ 50,000 ዝኾኑ ሲቪላውያን ብሰንኪ ውግእ ከምዝሞቱ ሓቢሩ። ከምኡ’ውን ናይ ኤርትራ ገዛኢ ዝነበረ ሻለቃ ዳዊት ወልደጊዮርጊስ፡ ካብ 1975 ክሳዕ 1983 ከባቢ 280,000 ንጹሃን ሲቪላውያን ኣብ ኤርትራ መይቶም ኢሉ መስኪሩ። ናይ ወጻእተኛታት ትዕዝብቲ እውን ኣገዳሲ’ዩ። እቲ ፍሉጥ ሰሙናዊ መጽሔት ዓዲ እንግልሊዝ (The  Economist): ኣብ ናይ20 ጥቅምቲ 1990 ሕታሙ፡ ኣብ ሓርነታዊ ቃልሲ  ኤርትራ ክሳዕ 500,000 ዝኾኑ ዜጋታት ብሰንኪ ውግእ ከም ዝሞቱ ገሚቱ። ድሒራ ሓንቲ እንግሊዛዊት ጋዜጠኛ (ሚቸላ ሮንግ - Michela Wrong) ብ2005 ኣብ ዘሕተመቶ መጽሓፍ (I Didn’t Do it for You)፡ 200,000 ዝኾኑ ሰላማውያን ኣብ ውሽጢ ናይ 30 ዓመታት ውግእ ኤርትራ መይቶም ኢላ።

ብዝኾነ፡ ናይ እተናውሔ ቃልስና ታሪኽ ብምልኣት ምእንቲ ክምዝገብ፡ ቊጽሪ ስዉኣትና ብሕጂ’ውን እንተኾነ ክንፈልጥ መጽናዕቲ ምክያድ ከድልየና ምዃኑ ኣየጠራጥርን። ሽዑ ጥራይ ከኣ’ዩ ነቲ ዘየዕግብ ኣሃዛት ኢሳያስን ስርዓቱን እንእርሞ።

ብዝሒ ህዝቢ ኤርትራ?

ብዝሒ ህዝቢ ኤርትራ ምስ እንሕተት እውን ቅኑዕ መልሲ ከምዝይብልና ንኹሉ ብሩህ ኢዩ። ኣብ ውሽጢ 29 ዓመታት “ነጻ” ህላዌና ነዚ ቀሊል ሕቶ’ዚ ክንምልሽ ዘይምኽኣልና ዘየሕዝን ኣይኰነን።

ጋዜጠኛ ማርቲን ፕላውት ብ2016 ኣብ ዘሕተሞ Understanding Eritrea ኣብ ዘርእስቱ መጽሓፉ፡ ብዝሒ ህዝቢ ኤርትራ ካብቲ ዘስደምም “ምስጢራት” ዝርዓት ኰይኑ ከም ዝቕጽል ሓቢሩ። ዜጋታት ኤርትራ ካብ 3.2 ሚልዮን ክሳዕ 6.5 ሚልዮን ኣቢሎም ይኾኑ እንተዘይበልካ ካልእ መልሲ ከምዘይብላን  እውን ብኣስተንክሮ ጠቒሱ።

ስርዓት ውልቀ-መላኺ ኢሳያስ እውን ንጹር ኣሃዝ ከይሓዘ ንብዝሒ ህዝብና ከም ድላዩ ክገላበጠሉ ይርኤ። ንኣብነት ብ12-13 መጋቢት 2019፡ ተስፋሚካኤል ገርሃቱን ኣደም ዑስማንን እተባህሉ ክልተ ልኡኻት ስርዓት ህግደፍ ኣብ ቅድሚ 18 ዝኣባላታ ፍልይቲ ሽማግለ ሰብኣዊ መሰላት ናይ ሕቡራት ሃገራት ዓለም ኣብ ከተማ ክጅኔቫ ተረኺቦም ሕቶታት “ይምልሹ” ነበሩ። ኣብቲ መልስታት ልኡኻት ህግደፍ፡ ሓዲኦም ብዝሒ ህዝቢ ኤርትራ 3.2 ሚልዮን ኢዩ እናበለ፡ እቲ ካልኣዩ ከኣ 3.4 ሚልዮን ኢዩ ኢሉ።  ጽንሕ ኢሎም ካብቲ ኣዳልዮምዎ ዝጸንሑ (ግን ንሽማግለ ኣይንዕድሎን ዝበሉዎ) ጽሑፍ እናገላበጡ፡ ብዝሒ ህዝቢ ኤርትራ 3.8 ሚልዮን ምዃኑ ዝገልጽ ሓዲሽ ኣሃዝ ኣንበቡ።

እቲ ኩሉ መልስታቶም ኣስደሚምዎ ዝነበሩ ኣባላት ሽማግለ ቅኑዕ መልሲ ክረኽቡ ከምዘይክእሉ ፈሊጦም ብቊጽሪ ህዝቢ ኤርትራ መብርሂ ኣይሓተትዎምን። ምኽንያቱ፡ ካብቲ ድሮ ቀሪቡ ዝነበረ ጸብጻባት ብዓል ኣንባሳዶር ተስፋሚካኤል ገርሃቱ፡ ኣብ ኤርትራስ 11 ቤት ማእሰርቲ ጥራይ ከምዘሎ፤ ኤርትራ ናይ ፖለቲካ እሱራት ከምዘይብላ፤ ካብ 1991 ክሳዕ 2019 ብመንግስቲ ኤርትራ እተቐትለ ሰብ ከምዘየሎ፤ ንፓትሪያርክ ኣንቶንዮስ ብ2007 ዝኣሰርዎ ባዕሎም ሰበ-ስልጣን ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን እንበር መንግስቲ ከምዘይኰነት … ወዘተ ክብሉ ስለ ዝጸንሑ፡ ቅኑዕ መልሲ ዘይብሎም ምዃኖም እታ ሽማግለ ጽቡቕ ገይራ ተረዲኣቶምን ተዓዚባቶምን።

እቲ ብ1931 እተገብረ ቈጸራ ህዝቢ (census): ብዝሒ ተቐማጦ ኤርትራ 600,000 ምንባሮም ኣረጋጊጹ። ድሒሩ ብ1950 ከኣ ህዝቢ ኤርትራ 1 ሚልዮን ምዃኑ ብገምጋም ምምሕዳር ዓባይ ብሪጣንያ ተበጺሑ። በቲ ዓመት’ቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ 18 ሚልዮን ዝነበረ ሎሚ 114 ሚልዮን በጺሑ ኣሎ -- ማለት ካብቲ ናይ 1950 ብዝሑ ብ6.3 ረቢሑ (18 x 6.3) ማለት ኢዩ። ተመሳሳልነት መነባብሮ  ህዝቢ ናይ ህልቲኡ ሃገራ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ህዝቢ ኤርትራ 1 x 6.3= 6.3 ሚልዮን ክበጽሕ ይኽእል ካብ ዘብል ምኽንያታት ሓደ’ዩ። ከምኡ’ውን፡ ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣብ ዓመት ብከባቢ 2.5% ከም ዝበዝሕ ይንገር። ሓደ ብ2.5% ኣብ ዓመት እናወሰኸ ዝኸይድ ህዝቢ ከኣ፡ ኣብ ከባቢ 25 ዓመታት ዕጽፊ ይኸውን። በዚ መዐቀኒ’ዚ’ውን፡ ብ1975 ህዝቢ ኤርትራ 2 ሚልዮን፣ ብ2000 ከባቢ 4 ሚልሊዮን ብ2025 ከኣ 8 ሚልሊዮን ክበጽሕ ይኽእል ኢልካ ምግማት ዘይከኣል ኣይኮነን።

ቅድሚ 50 ዓመታት፡ ማለት ኣብቲ ብ1971 ብኢሳያስን ንኡስ ጭፍርኡን እተዳለወ “ንሕናን ዕላማን” ዘርእስቱ ማኒፈስቶ ሰልፊ ናጽነት፡ ህዝቢ ኤርትራ 3 ሚልዮን ኢዩ ተባሂሉ ነይሩ። ካብ ርእይቶኡ “ፈልከት” ዘይብል ውልቀ-መላኺ ናይ ሎሚ ኤርትራ ከኣ ነቲ ቅድሚ ፍርቂ ዘመን ዘቐመጦ ኣሃዝ ነኺስዎ ክነብር ዝወሰነ ይመስል።

እሞ ብሓጺሩ፡ ህዝቢ ኤርትራ ክንደይ’ዩ? ስዉኣት ኤርትራኸ ክንደይን መነ-መንን ኢዮም? እዚ ካብቲ ኢሳያስን ስርዓቱን ከለዉ ክንምልሾ ዘይንኽእል ማእለያ ዘይብሉ ሕቶታት ኢዩ። ክንምልሾም እንኽእለሉ ባይታ ክርከብ፣ ዳግማይ ዓወት ክጭበጥ፣ ሕጂ’ውን እተዓጻጸፈ ቃልሲን በብዓይነቱ መስዋእትነትን የድሊ ኣሎ። 

ክብርን ዝኽርን ንስዉኣትና!!

ሰነ 2020                                                                                                         

Martyries 2

ሰማእታት ወይ መስዋእቲ ማለት፡ ካልኦት ወገንካ ወይ ህዝብኻ፡ ካብ ኩሉ ዓይነት በደል፡ ዓመጽ፡ ርግጸት ሰብኣዊ መሰል ነጻ ኮይኖም፡ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ብሰላምን ቅሳነትን መታን ክነብሩ፡ ብፍቓድካ ምእንትኦም ብህይወት ምብጃው ማለት‘ዩ።

እዚ መስዋእቲ‘ዚ፡ ከምቲ ጉዕዞ ሓደ ማይልስ ብሓደ ስጉምቲ ይጅመር ዝብልዎ ምስላ፡ ቀዳሞት ክሓልፉ ብዳሕረዎት እናተተክአ እቲ ዕላማ ክሳብ ዝዕወትን ንዝተረኽበ ውጽኢት ዓቂብካ፡ ዳሕራይ ወለዶ ኣብ ዝኾርዓሉ ደረጃ ንኽበጽሕ ንመዋእል ዝቕጽል ባህርያዊ መስርሕ‘ዩ። ስለዚ‘ዮም ድማ ጀጋኑ ሰማእታትና፡ እታ ናይ መወዳእታ ህይወቶም ክትሓልፍ ከላ ሕድርኹም እዛ ሃገር እናበሉ ረዚን ሓላፍነት ኣሰኪሞሙና ዝሓለፉ።

ሃገር ማለት ከኣ ጎቦ ኩርባ ስንጭሮ ሩባ ዘይኮነስ፡ እቲ ምእንትኣ ዝብጀዉ ጀጋኑ ዝወለደ ህዝባ ሕጋዊ ክብሩ ተዓቒቡ ንቀጻልነታን ዕቤታን ሓላፍነት ተሰኪሙ ንዳሕረዎት ከመሓላልፍ ዝኽእል ህዝቢ ማለት‘ዩ።  ሎሚ ኣብዘን ኣዋርሕ 24 ግንቦትን 20 ሰነን ኴንና ክንሓስብ ከሎና፡ ዓሚቝ ምስጢር ሕድሪ ሰማእታትናን ተግባራዊ ኣካይዳ ህሉዋትን ብሓፈሻ፡ ኣረዳድኣ መንእሰይ ንምዕቃብን ንምቕጻልን ዘሎ ተኽእሎ ድማ ብፍላይ፡ ኣብ ከመይ ዝበለ ደረጃ ከም ዘሎ ኣብ ውዱእ ገምጋም ክንበጽሕ‘ዩ ዘነጽረልና። እዚ ማለት እታ ብክንደይ መስዋእቲ ዝተረኽበትን ብታሕጓስን ደስታን ዝላን ደበላን ዝተቐበልናያ ነጻነት ብሓቂ ዕላምኣ ወቒዓዶ ወይ በርዒና። ሕድሪ ሰማእታት መሊስናዶ ወይስ ጠሊምና ዝብል ሕቶታት ብግቡእ ስለ ዘይመለስናእዩ እቲ ቀንዲ ጠንቂ ናይዚ ሎሚ ዘሎናዮ ሕሰምን መከራን ኮይኑ ዘሎ።

ኣብዚ እዋን‘ዚ ግን ኩሉ ሕቡእ ተቐሊዑ እሙንን ጠላምን ዝተነጸረሉ መድረኽ ስለ ዝኾነ፡ ብስም ስዉኣት እናታለልካ ምቕጻል ግዜኡ ዝሓለፎ ሽጣራ ጥራሕ ዘይኮነስ ብህይወት ዘሕትት ገበን‘ዩ። ዝኽሪ ሰማእታት እምበኣር ናይቶም ነጻነት ንምምጻእ ብረት ዝዓጠቑን ዘይዓጠቑን፡ ኣብ ውሽጥን ወጻእን ከተማን ገጠርን፡ ምእንቲ‘ዛ ሃገር እናተቓለሱ ብጸላእን ዘቤታዊ ጠላማትን ዝተሰውኡ እኩብ ድምር ዝተገልጸን ዘይተገልጸን ቍጽሪ ሰማእታት ዘጠቓለለን ንዘልኣለም ክትዝከርን ክትከብርን ክትነብር ዝግበኣ ዕለት‘ያ።

ኣብዚ ከይተጠቕሰ ክሓልፍ ዘይግብኦ‘ውን፡ መስዋእቲ ናይቶም ድሕሪ ነጻነት ኣብ ልምዓት ሃገር ዓቢ ግደ ክህልዎም ዝግባእ ክንሱ፡ ብግጉይን ዘይሓላፍነታዊ ፖሊሲ ኢሳያስን፡ ንስልጣኑ ንምንዋሕ ኣብ ዝጻሕተሮ ናይ ጐረባብቲ ውግኣትን መጻኢ ዕድሎም ጸልሚቱዎም ኣብ ጉዕዞ ስደት ህይወቶም ዝሓለፉን፡ ኣብ መወዳእታ ድማ በቲ ከዳዕ ኢሳያስ ኣይከሰርናን ኢሉ ዝኸሓዶምን ዘጠቓልል ምዃኑ‘ዩ። እዚ ነቲ ክሳብ ሎሚ ዝነበረ ዓይነት መስዋእቲ ክኸውን ከሎ፡ ብመሰረት እዚ ኣብ ከባቢና ብፍላይ ምስ ኢትዮጵያ ዝኸይድ ዘሎ ዘይርጉእ ኣካይዳ ንኢትዮጵያውያን ዝምልከት ክንሱ፡ ሰኽራም ኢሳያስ፡ ‘‘ጉዳይ ኢትዮጵያ ትም ኢልና ኣይንርእዮን ኢና‘‘ ምባሉን፡ ሎሚ‘ውን ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ዘይምልከተካ ትዕደም ምህላውካ ክትፈልጥን እምቢ ክትብልን ይግባእ። ከምዚ ዓይነት ምኽርን ሓበሬታን ወዮ ድኣ ኣይተሰምዐን እምበር ተደጋጊሙ ይግለጽ ምንባሩን ብዘይምስማዕካ ዝኸሰርካዮም ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ መንእሰይ ደቅኻ ተመሊስካ ምስትብሃል ኣድላዪ‘ዩ።  

ገለ ካብኡ ድማ፡ መጀመርያ 1994 ሃገራዊ ኣገልግሎት ንልምዓት ሃገር ብዝብል ምስምስ ወተሃደራዊ ታዕሊም ሳዋ ኣብ ዝተወሰነሉ እዋን፡ ተ.ሓ.ኤ. ሰውራዊ ባይቶ እቲ ዕላማ ንልምዓት ዘይኮነስ መዓስን ምስ መንን ምዃኑ ኣብ ዘይተፈልጠ ኲናት ትዳሎ ምህላውካ ክትርዳእን እምቢ ክትብልን ከም ዝግበኣካ ምግላጻ ትርስዖ ኣይብልን‘የ።

ኣብዚ እዋንዚ ዕድመ ስልጣን ውልቀ-መላኺ ንምንዋሕ ኣብ ዝሕሰብ መገዲ ዕንወት፡ ብቀዳምነት ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ስዒቡ ድማ መላእ ደላይ ሰላምን ራህዋን ህዝቢ ኤርትራ ሓቢሩ ኣብ ምድምሳስ ጭፍራ ህግደፍ ክምክት ግዜ ዘይህብ ህጹጽ እዋን ምዃኑ ክንርዳእ ይግባእ። እዚ መሃንድስ ጥፍኣት‘ዚ ከየልገሰ፡ ኤርትራ ከም ሃገር ኤርትራዊ ድማ ከም ነጻን መንነትን ክብርን ዘለዎ ዜጋ ኮይኑ ክነብር መደብ ኮነ ድሌት ከም ዘየብሉ ኣብ ባይታ ዘሎ ሓቂ ጭቡጥ ምስክር‘ዩ። እቲ ኣዝዩ ዘገርም ግን መደብ ሰሪዑ ሃገር ኣዕንዩ ንህዝባ ኣጥምዩን ኣጽኒቱን ኣብ ዝተናውሐ መስርሕ ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ምምላሳ መደቡ ንምዕዋት ይሰርሕ ምህላዉ ተረዲእና ክንቃለሶ ዘይምኽኣልና‘ዩ።  ነዚ ፈሊጡ ድማ‘ዩ ባዕሉ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሓትት “ ስምረት ምስ ኢትዮጵያ ዓመታት ይውሰድ ዘመን ብዘየገድስ ክትግበር ከም ዝከኣልን፡ በቲ ኤርትራ ኣብ ካርታ ናይ ዓለም ስለ ዝኣተወትን ናይ ባዕላ ባንዴራ ስለ ዘለዋን ትርጉም ኣለዋ ክትብል ኣይከኣልን‘ዩ፤ ሓደ ባንዴርኡ ኣብ ዓለም ዘንበልበለ ህዝቢ ጠምዩ ዝሓድርን መነባብሮኡ ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናኸፍአ ዝኸይድ እንድሕሪ ኮይኑ ሃገር‘የ ህዝቢ‘የ ክብል ኣይክእልን‘ዩ“ ኢሉ ክገልጾ ከሎ ሳዕቤኑ ክንርዳእን ካብኡ ንምድሓን ብኩሉ ዓቕምና ክንሰርሕ ዘይምኽኣልናን‘ዩ። እቲ ሕጂ ብምስጢር ዝመሃዝ ዘሎ መደብ ከኣ ዕድመ ስልጣኑ ንምንዋሕ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ኤርትራን ኤርትራዊ መንነትን ደምሲስካ፡ ሓንቲ ኢትዮጵያ ናይ ምግባር ሕቡእ ዕላምኡ ንምፍጻም፡ ኣብ ሓደ ናይ ሃገርን ኤርትራዊ መንነት ናይ ምህላውን ዘይምህላውን ቃራና መገዲ ምህላውና ዘመልክት ብጫ መብራህቲ‘ዩ። ስለ ዝኾነ፡ መልስና ንሓድሽ ናይ ጥፍኣት መደብ ኢሳያስ እምቢ ምባልን ነጻነት ንምዕቃብን ንዘጋጥም መሰናኽላት እናመከትና ቍልፊ ሓድነት ተቐኒትና ክሳብ ፍጹም ዓወት ምቕጻል ኮይኑ፡ ቀዳማይ ዕዮ ገዛ ናይ ምክልኻል ሓይልታት ኤርትራ ክኸውን ይግባእ። ምኽንያቱ ሓይልታት ምክልኻል ሃገር ማለት ልዑላውነት ሃገር ከይድፈር ውልቀ ምልኪ ከይፍጠር ሕግን ስርዓትን ብግቡእ ክትግበር ህዝቢ ኣብ ገዛእ ሃገሩ ቀሲኑን ከቢሩን ክነብር ክሕሉን ክከላኸልን ሓላፍነት ዝተሰከመ ሃገራዊ ሓይሊ ስለ ዝኾነ።

በዚ መስረት ብሕጂ ዝፈስስ ደም ከይህሉ ዘይተርፍ እንተኮይኑ ግን ንረብሓን ድሕነት ሃገርን ህዝብን እምበር መሳርሒ ውልቀ መለኽቲ ክኸውን ከም ዘይብሉ ምርዳእ ወሳኒ‘ዩ። እዚ ጥራሕ‘ዩ ከኣ ፋሕጠርቲ ኣጻፍር ኢሳያስ ዶብ ከይሰግራ፡ ክቅርሰማን ኤርትራ ልዑላውነታ ዘረጋገጸትን ብጀጋኑ ደቃ ዝተሓጽረትን፡ ኩሉ ኤርትራዊ ብሰላም ዝነብረላን ሃገር ክንሃንጽ ዘኽእለና። ስለዚ ዘሎናዮ እዋን ደጋፍን ተቓዋምን ካብ ዝብል ኣረጊት ኣተሓሳስባ ወጺእና፡ ኣብ ልዕሌና ዘንጸላሉ ዘሎ ደበና መግዛእትን ምብርዓን ሕድሪ ሰማእታትና ክንምልስን ከነኽብርን ኣብዛ ክብርቲ ዕለተ-ዝኽሮም 20 ሰነ ቃል ኪዳንና ከነሐድስ‘ዩ ዝግበኣና። ክሳብ ዝሓለፈ 2 ዓመታት ብዙሕ ዝተሓብአ ምስጢራት ዝፈጠሮ ናይ ምድንጋር ተኽእሎ ምንባሩ ዝግመት ኮይኑ፡ ሎሚ ግን ቅሉዕ ድሌት ውልቀ-መላኺ ኢሳያስ ኣብ ዝተነጸረሉ እዋን ምስኡ ምውጋን ኣብ ዘይወዓልካዮ ገበን ኢድ ምሕዋስ ስለ ዝኾነ፡ ደገፍቲ ህግደፍ ብፍላይ ኣብ ምክልኻል ሓይልታት ዘለዉ ዜጋታትና ክሓስብሉን ምስ ደለቲ ፍትሒ ክውግኑን ንመኽሮም። ካብኡ ብዘይፍለ ድማ ንኩሉ ኣብ ውሽጥን ኣብ ደገን ዝነብር ቀንዲ ግዳይ ናይዚ ውልቀመላኺ ዝኾኑ መንእሰያት በቲ ዕላምኡን መዕለቢኡን ዘይፍለጥ ናይ ምቅላስ ሸውሃት ዝዘርግ፡ ናይ ገለ ሰባት መግለጽን ሓበሬታን ብንቕሓት ክትምክቱን ኣንጻርዚ ብዕድልኩም ዝጻወት ጕጅለ ኢሳያስ ብሓባር ክትቃለሱን ኤርትራዊ ምኽረይ እልግሰልኩም።

ነዚ ንምዕዋት ክትለብሱዎ ዘሎኩም ዕጥቅን ስንቅን ከኣ ሓቀኛ ኣቃውማን ኣብ ሕግን ፍትሕን ዝነብሮ ብቕዓትን፡ ኣብ ነንሓድሕዱ ዝነብሮ ፍቕርን ሓድነትን ንሱ ዝፈጠሮ ብሓባር ተቓሊሱን ብሓባር ተሰዊኡ ነጻነት ናይ ዘምጽአ ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ ብግቡእ ክትፈልጡ መተካእታ ዘየብሉ ኣማራጺ እዩ። እዚ ከኣ ብሓቂ ክትጥቀሙሉ እንተክኢልኩም፡ ካብ ብዙሓት መጻሕፍትን ኣካል ናይዚ ነጻነት ዘምጽአ ሓርጐጽጐጽን ዝነበሩን ብህይወት ዘለዉ ዘመሓላልፉዎ ሃብታም ተሞኩሮ እናተመሃርካ ዝጥረ ጸጋ‘ዩ። ስለዚ ከምቲ ሓሓሊፉ ዝስማዕ ቃልሲ ኣረገውትን ንኣሽቱን ዘይኮነስ ንኩልና ብሓባር ዘጥቅዕ ለበዳ ስቓይ ስርዓት ስለ ዝኾነ፡ ኢድ ንኢድ ተተሓሒዝና ከነልግሶ ዝግባእ ሓባራዊ ሕማም ምዃኑ ክንግንዘቦ ይግባእ። ኣብዚ እዋንዚ ውዳበ ዝለዓለ ጥርናፈ ናይ ለውጢ ምዃኑ እናተፈልጠ፡ ደምበ ተቓውሞ ብደረጃ‘ቲ ክኾንኦ ዝግብአን ክብርኻ ብዘይምኽኣለን መድረኽ ቀዲሙወን ከይከይድን ብቑዕ ብዘይኮነ ምኽንያት ዘልሓጥሓጥ ገዲፈን፡ ብዘይወዓል ሕደር ነዚ ውሁብ ወርቃዊ ዕድል መሪሑ ዘዐውት ጽላል ከቑማ ኣጥቢቐ እምሕጸነን።

ኣብ መወዳእታ፡ ንኩሎም ጸረዚ ድርብ ብድሆታት በብዝመስሎም ዝቃለሱ ኤርትራውያን ዘሎኒ ኣድንቖት እናገለጽኩ፡ ጽሓይና ዝበርቀሉን፡ ብዛዕባ ጸገምና ኣብ ርህውትን ፍትሓዊትን ኤርትራ ተራኺብና ነድግመሉ ነዊሕ ከም ዘይኮነ ዘሎኒ እምነት እገልጽ።

ዓወት ንፍትሓዊ ቃልስና!

ዘለኣለማዊ ክብርን ዝኽርን ንጀጋኑ ሰማእታትና!

ውድቀት ንጃንዳ ህግደፍን መሰልቶምን!

ዓንደጽዮን ግርማይ

ጀርመን

15 ሰነ 2020  

ኤርትራ ሃገርና ብዘይካቲ ህዝባ ዘይደገፎ፡ ምስ ኢትዮጵያ ብኣስገዳድ ምጽንባራ፡ ንልዕሊ395 ዓመታት ዝኣክል ግዜ ሓደ ድሕሪቲ ሓደ ብተኸታታሊ  ብባዕዳዊ ገዛእቲ ተገዚኣ። እዚ ክዝርዘር ከሎ፡ ንግስነት ቱርካውያን  ኦቶማን  ካብ 1557 ጅሚሩ ክሳብ 1865: ድሒሩ ድማ ካዲፍ (ግብጻውያን)  ክሳብ 1882: ቀጺሉ ፋሽስቲ ጣልያን ክሳብ 1941: ኢጣልያ ብመንግስቲ ዓባይ ብርጣንያ (እንግሊዝ) ምስተሳዕረ ከኣ፥ እንግሊዝ ክሳብ 1952  እዩ። ድሕሪኡ ውዲታት ሓያላን መንግስታት ምስ ስርዓት ንግስነት ሃይለስላሴ ብምሽራውን፥ ብሸፈጥ ናይ ጽጥታን ርግኣትን ኣመኽንዮም ብዓንቀጽ (390) A/V  ብዘይ ፍታውን ድሌትን ህዝቢ ኤርትራ ጓዕጺጾም ንኤርትራና ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብፈደረሽን ከምትቚረን ገበሩ።

ቅድሚ ናብቲ ናይ ድሕሪ ፈደረሽን ግዜ ምእታውና፡ እቲ ዝተገልጸ፡ ማለት መሬት ኤርትራ እዚ ሎሚ ዘሎ  ዲዩ ወይ ኣይኮነን ኢልካ ክትድምድሞ ኣይከኣልን ኢዩ። ምኽንያቱ ነፍሲ ወከፍ ገዛኢ ነናቱ ዘካይዶ ስምምዓትን ዉዕላትን ወይ ናተይ ኢሉ ዝሕዞ መሬት ካብ ሓደ መግዛእቲ ናብቲ ካልእ ንመግዛእቲ ስለዝፈላለ። ንኣብነት እዛ ሎሚ ኢትዮጵያ እትበሃል ዘላ ቅድሚ 3000 ዓመት ከምዚ ነይራ ኢሎም ዝዛረቡላ ሃገር፡ ኣብዚ ሎሚ ዘላቶ መሬት ኣይነበረትን። እንታይ ደኣ ክሳብ ስናር  ኣስፋሕፊሓ ተባሂሉ ዝዝንተወላ ታሪኽ ኣሎ። ሎሚ ግን ስናር ኣብ ትሕቲ ኢትዮጵያ ኣይኮነን ዘሎ። ስለዚ እቲ ዳግማዊ መነሊክ ምስ ጣልያን ዝተሰማምዑሉ ውዑል ንኤርትራ ካብ ትግራይ ዘይኮኑ ፈልዮማ፡ ነቶም ናብ ኤርትራ ዝኣትዉ ዓሌታት ኢዮም ፍልዮም ክበሃል ይከኣል። ብዝኾነ እዚ ንናይ ታሪኽ ተመራመርቲ ገዲፍና፡ ኤርትራ ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ዘውዳዊ ስርዓት በስገዳድ  ናይ ሕቡራት ሃገራት ውሳነ ብምጥሓስ ተጸንቢራ ካብ 1962-ክሳብ 1991፡ ን29 ዓመታት ዝኣክል ተገዚኣ። እዚ ምስቲ ናይ ዝሓለፈ መግዛእትታት ክድመር ከሎ ዳርጋ 424 ዓመታት  ኤርትራን ህዝባን ብመግዛእቲ ተሳቒዮም።

ኢትዮጵያ ንኤርትራ ካብዞም ዝተጠቕሱ ገዛእቲ ብዘይካ ሓንሳብ ምስ ቱርካውያንን ምስ ግብጻውያንን ገዛእቲ ኣብ ጉንደት፡ ጉራዕን ድባርዋን ዝገበርዎ ውግእ፡  ንኤርትራን ህዝባን ንምድሓን ይትረፍ ነታ ዓሰብ ናትና ኢያ ዝብልዋ ክከላኸሉ  ኢሎም ዘካየድዎ ውግእ ፈጺሙ የለን። እተን  ንገለ ጠቕሚ ወይ እውን ብእንግሊዛውያን ንናይ ዑስማን ድግና ንምውጋእ ክተሓባበሩ  ዘካየድወን ውግኣት  እምበር ንኤርትራ እውን ከም በዓል  ውቤ ፡ ራእሲ ኣሉላ ይኹን ካልኦት ከምታ ክሳብ ስናር ንገዝእ ነርና ዝብልዋ ግብሪ ክኸፍሉ እንተዘይኮይኑ ኣናሕስዮም ኣይፈልጡን። ግብጻውያን ተዳኺሞም ንመሬት ኤርትራ ክለቁ ከለዉ መሬት ንምውራስን  ምስ ጣልያን ዝገበርዎ ውግእ እውን ጣልያን ከስፋሕፍሕ ምስ ጀመረ ናይ ዓድዋ ውግእ ገጢሞም እምበር፡ ንጣልያን ካብ መሬት ኤርትራ ከውጽእዎ ፈጺሞም ኣይሓለምዎን። እዚ ዘመልክቶ እንተልዩ፡ ኤርትራ ኣብ ትሕቲ ኢትዮጵያ ከምዘይነበረትን ንገዛእ ርእሱ እቲ ን394 ዓመታት ዝኣክል ኤርትራ ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ዝነበረቶ ክከላኸሉላን ከናግፍዋን ዘይምድላዮምን ዓቢ ምስክር እዩ።

ህዝቢ ኢትዮጵያ ይኹን ምሁራት፡ ነተን ብፈደረሽን፡ ከምኡ እውን ሃይለስላሴ ነቲ ውዑል ፈደረሽን ፍሒቚ ብሓይሉ ንኤርትራ ከይፈተወት መበል 14  ጠቕላይ ግዝኣት ዝገበራ እምበር፡ ናይ ኢትዮጵያ ኢያ ኢሎም ከቕርብዎ  ዝኽእሉ መርትዖ ኣይነበረን።  ኤርትራውያን ብፍላይ እቶም ንምሉእ ናጽነት ኤርትራ ኢሎም ዝተወዳደቡ ዝበዝሑ እስላም፡ ኣብ ራቢጣ ኣልእስላምያ ዝወሓዱ ድማ ኣብተን ካልኦት ማሕበራት ከም ኤርትራ ንኤርትራውያን፥ ደሓር ቀጽሪ ናጽነት (blok independence)  ነበሩ። እቲ ን30 ዓመታት ዝተኻየደ መሪር ደማዊ ቃልሲ ብዓወት ህዝቢ ኤርትራ ተደምዲሙ። ከምቲ "ዘበን ውቤ ዝጸመምስ ውቤ ወቤ ክብል ይነብር" ዝብል ምስላ ኣበው፡ ዝበዝሐ ህዝቢ ኢትዮጵያ ዝተማህረን ዘይተማህረን ብዘይካ “ኣፈደገ ባሕሪ ሲኢና” ምባል፡ ንህዝቢ ኤርትራ ወጺዒናዮ፡ ኣከላቢትናዮን ሃሲናዮን ኢሉ ዝዛረብ ኣይትሰምዕን ኢኻ። እቲ ኣዝዩ ዘስደምም ድማ ንህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ፡ ነዚ ናይ ኣፍደገ ባሕሪ ምስኣን ጠንቂ ገይሮም ይስልበጥዋ። ወያኔ በቲ ቅኑዕ ኣፈታትሕ ናይ መሰል-ርእሰ ውሳኔ መሰረት ማዕልቦ ክግበረሉ ኣለዎ ካብ ዝብል ነቒሎም  ነቲ ዘይተርፍ ናጽነት ኤርትራ ብዕሊ ተቐቢሎሞ ኢዮም። ከምኡ እንተዘይገብሩ ነይርም ህዝቢ ኤርትራን ህዝቢ ኢትዮጵያን ክሳብ ሎሚ ኣብ ውግእ መነበረ።

ኢዮጵያውያን ምሁራት ቅኑዕ ፍርዲ ኣብ ክንዲ  ምሃብ ካብ ስምዒትን ኣንነትን ነቒሎም፡ ግና  ነቲ ድኻ ህዝቢ ኢዮም ዘረሳስኑ። ካብቲ ኣዝዩ ዘገርም ድማ ምነሊክ ንኤርትራ ሸይጥዋ ክብሉ ከለዉ ሕፍረት ክስመዖም ይግባእ። ምነሊክ ወዮ ደኣ ሕሱም ውልቀመላኺ ንህዝቢ ኤርትራ ጅሆ ሒዝዎ እምበር፡ ሰላምን ርግኣትን ሰፊንዋ ነይሩ እንተዝኸውን ህዝቢ ኤርትራ ብናይ ኩዕታ ታሪኽ ወዲሰብ ተመራመርቲ (archeologist) እንተዝካየድ ምናልባት መሬት ኤርትራ ብመነሊክ ዝተወስደ ምሃለወ ነይሩ። ሎሚ ኤርትራ ካብቲ ሕሱም መግዛእቲ  ኢምብራጦርያን ኢትዮጵያን ብሓይሊ ዝሓዝዋ ናጻ ወጺኣ ደኣ እምበር ከምቲ ዝብልዎ  ኣይተገንጸለትን። 

ብዛዕባኢትዮጵያ ኣፍደገ ባሕሪ ምስኣና እንተኮይኑ ቅድም ውን መኣስ ኣፍደገ ባሕሪ ነይርዋ? ደሓር ድማ ኣብ ዓለም ኣፍደገ ባሕሪ ዘይብለን ሃገራት ኢትዮጵያ ጥራይ ኣይኮነትን። ይኹን እምበር እተን ካለኦት ከኣምእ ዝኣመሰላ ኣፍደገ ባሕሪ ስኢና ኢለን  ክሳብ ብሓይሊ ክጉዕጽጻን ክወራን ኣይተራእያን። ኣብ ዓለምና ምስ ኣፍደገ ባሕሪ ዘለወንን ዘይብለንን ዝዳወባ ሃገራት ዳርጋ 49 ዝኾና ኣለዋ። ገለ ካብአን ንናይ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝመሳሰል ናይ ሕብረት ሞንተነግሮን ሰርብያን ኢዩ። ኢትዮጵያ ሓንቲ ካብተን ምስ ኣፍደገ ባሕሪ ዘለዋ ሃገር እትዳወብ ኢያ። ንኣብነት  ሞንተነግሮ ነቲ ሕብረት ሞንተነግሮን ሰርብያን  ምስ ገደፈቶ ሰርብያ ሕጂ ብዘይ ኣፍደገ ባሕሪ ናጻ ኮይና ዘላ ሃገር።  ብሓደ ነርና ኢና እሞ  ኣፍደገ ባሕሪ ይግበኣኒ ወይ ናተይ እዩ ኢላ ክሳብ  ኣብ  ደም ምፍሳስ ኣይከደትን። እንታይ ደኣ  ብናይ ኣህጉራዊ ዉዑላትን ሕግን መሰረት ወደብ ናይ ሞንተግሮ ትጥቀም ኣላ።  ስለዚ ኢትዮጵያ ኣፍደገ ባሕሪ ስኢነ ኢላ ኣብ ክንዲ ብሸርሕን ዓመጽን፡ በቲ ናይ ኣህጉራዊ ሕጊ ክትጥም ምኸኣለት። እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ካብ መን ከማና ስለዘይወጸት  ገለ ምሁራታ ካብቲ ዓምጣሪ ባህሪ ከምዘይወጸት ከመልክቱ ንዕዘቦም ኣለና።  ብዝኾነ ግን ኢትዮጵያ  ንኤርትራ ኣብ ክንዲ  ተገንጺላ እናበለት ንህዝባ ምዕሻው፥  ኤርትራ ናጻ ሃገር ምዃና ክትሕብርን ከም  ክልተ ጎረባብቲ ሃገራት  ኣብ ንግዳዊ፥ ጸጥታውን ዲፕሎማሲያውን ምትሕግጋዝ  ዝካየደሉ ስምምዓት ምግባር ጥራይ ኢዩ ጸዋጽኣ።

ኣብ ኤርትራ ዝገዝእ ዘሎ ጉጅለ፡ ንገለ ዘርብሕ ነቲ ካልእ ከኣ ዝብድል ዘይኮነ፡ ንኩልና ኤርትራውያን ብሓባር ዝብድል ናይ ሓባር ጨቋኒና እዩ። ንሱ ግና ምግዛእና ምእንቲ ክጥዕሞ ዝተፈላለየ መከፋፈሊ ሜላታት እንዳፈጠረ፡ ናይ ሓደ ወገን ደጋፊ ናይቲ ካልእ ወገን ከኣ ነቓፊ መሲሉ ካብ ምቕራብ ዓዲ ኣይውዕልን። ሃይማኖት፡ ኣውራጃ ዓሌት፡ ዕድመ፡ ጾታ ንዝኣመሰሉ ናይ ብዙሕነትና መርኣያታት ከከም ኣድላይነቱ ኣብ ምክፍፋልና ዝጥቀመሎም ዝህቅኖም እዮም።

ኣብ ሓደ እዋን እዚ ብዘብለጭልጭ ሕብሪ ቀባቢኡ ዘቕርቦ ዝነበረ ከፋፋሊ ኣካይዳኡን ዘይትግበር መብጸዓታቱን ብገለ ግሩሃት ተቐባልነትን ነይርዎ እዩ። ብሰንክዚ ከፋፋሊ ኣካይዳኡ ውሱን ባይታ ምርካቡ ከኣ ኩሎም ኤርትራውያን፡ ረብሓኦም ሓድነት፡ ናጽነትን ሓርነትን ክነሱ፡ ኣብ ሕድሕዶም ተረሓሒቖምን ተጻሊኦምን ጥራይ ዘይኮነ፡ ስንብራቱ ብቐሊሉ ኣብ ዘይሃስስ ረጽምን ጐንጽን ዝኣተውሉ ተመኩሮ ኣሕሊፎም እዮም። ሎሚ ድሕሪ ነዊሕ ተመኩሮ ግና፡ በቲ ሓደ ወገን ንቕሓትን ተመኩሮን ህዝቢ ኤርትራ ብዛዕባዚ ጉሒላ ጉጅለ ስለ ዝዓበየ፡ በቲ ካልእ ወገን ከኣ ናይቲ ጉጅለ፡ ከፋፋሊ፡ ጨካን፡ ዓመጸኛ፡ ሸፋጥን ጠላምን ባህሪ ብተግባሩ ኣብ ደባባይ ስለ ዝወጸ፡ “ኩሉ” ኢልካ ምጥቕላልኳ ዘጸግም እንተኾነ ህዝቢ ኤርትራ  ንህግዲፍ ንከጽድፎ ኣንጻሩ ክስለፍ እንከሎ “ኣብ ክንዲ ዘጽድፍዎ፡ ዝድግፍዎ” ሒደት ካብ ስኽራን ዘይተመልሱ የለዉን ማለት ኣይኮነን።

እቲ ጉጅለ ግና ከምቲ “ሓሶትን ስንቅን እንዳሓደረ ይፈኩስ” ዝበሃል፡ ከፋፊልካ ዕድመ ስልጣንካ ናይ ምንዋሕ ጽሓዩ ትዓርብ  ከምዘላኳ እንተዘይሰሓቶ፡ ቁልቁል እንዳ ተነቑተ ስቕ ኢሉ ክዕዘብ ስለ ዘይክእል፡ ሜላታት ቀይሩ ህዝቢ ንምክፍፋል ላዕልን ታሕትን ካብ ምባል ዓዲ ኣይወዓለን። ነዚ ንምዕዋት ከኣ ኣብ ልምዓትን ረብሓ ህዝብን ክውዕል ዝግበኦ ዝነበረ ገዚፍ ንዋት መዲቡ፡ ሓንሳብ ካብ ህዝቢ ምስ ረሓቑ ናብ ንቡር ህይወት ምምላስ ዘጸገሞምን ህዝቢ ካብ ምብዳል ዝዕንገሉን ልኡኻቱ መዲቡ፡ ሓድነት ህዝብና በቲኑ ብጽሒቱ ንምውሳድ ካብ ምዕልባጥ ዓዲ ኣይወዓለን። ካብዚ ሓሊፎም እቲ ጉጅለ ከምቲ ቀደም ዝንገሮም ዝነበረ፡ ጥዑይ መሲልዎም ኣብቲ ስዑር ሕዛእቲ እንዳኹደዱ፡ ኣብ ክንዲ  ዘጽድፍዎ ዝድግፍዎ ሓሓሊፎም ይረኣዩ እዮም።

ነዚ ብዝምልከት ኣብነት ክኾነና፡ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ምስ ሓደ ከምቲ “ብዘበን ውበ ዝጸመመስ ውበ ክብል ይነብር” ዝበሃል፡ ርእዩ ከምዘይረኣየ ኮይኑ ናብ ልቡ ምምላስ ዘጸገሞ ኤርትራዊ ከነዕልል ጀሚርና። ውዝቢ ኣብቲ ዕላልና “ኣብ ኤርትራ ፍትሒ ኣሎዶ የለን?” ዝብል ጉዳይ ኣልዒልና። ናተይ ርኢቶ ፍሉጥ እዩ። እቲ ምሳይ ዘዕልል ዘሎ ንቡር ሰብ መሲሉኒ፡  ድሕሪ ውሱን መብርሂ “ኣብ ኤርትራ ደኣ እንታይ ፍትሒ ኣሎ” ኢለ ደምደምኩ። እቲ ምሳይ ዕላል ዝጀመረ ከኣ ነዓይ ከምዚ ብዛዕባ ኤርትራ ዘይፈልጥ ገይሩ ብምውሳድ “ፍትሕን ሰላምን ደኣ ከም ኣብ ኤርትራኸ ኣበይከ ኣሎ” ክብለኒ ጀመረ። ድሕሪዚ ኣብ ከውሒ ከም ዝጸመድኩ ተረዲአ፡ ኮንደኾን ይዕገሰለይ ኢለ፡ “ፍትሒ እንተዝህሉ ደኣ ስለምንታይ በዓል እገለ ክሳብ ሎሚ ብዘይፍርዲ ተኣሲሮም ኣለዉ?” ኢለ፡ ንገለ ፍሉጣት ኣባላት ጉጅለ-15 ጠቒሰ ሓተትኩዎ። እዚ ካብ ህግዲፍ ዕሙት ርኢቶን ባዶ ድፍረትን ዝወረሰ መተዓልልተይ፡ “ንሳቶም ደኣ ቀደም እንድዮም፡ ገሊኦም ንዕደመ-ልክዕ ማእሰርቲ ገሊኦም ከኣ ንሞት ብወዲ ኣፈወርቂ ተፈሪዶም” በለኒ። ድሕሪኡ እዚ ሰብ እቲ ሓድሽን ቁሩብ ርቕቕ ዝበለን ኣደጋግፋ ህግዲፍ ዘይኮነስ ኣብቲ ናይ ዘበን እኒእኒ ኣዳጋግፋ ከምዘሎን፡ ምስኡ ምዝራብ ኣብ ከውሒ ምጽማድ ምዃኑ ተገንዚበን፡ ነቲ ስቕ ኢሉ ዝዕዘብ ዝነበረ፡ ብናይቲ መማጽእቱ ኣዘራርባ ዝሓርበቶ ሳልሳይና ብዓይነይ ምልክት ገይረሉ ነቲ ጉዳይ ገዲፍናዮ ናብ ካልእ ዛዕባ ኣቲና።

“ኣደይ ዘዕጠቓኒ መቐነት ኣይፈትሕን” ዝብል ኣበሃህላ ናይ ጽንዓት ዘይኮነ ናይ ድርቅናን ዓሻ ህልኽን መግለጺ እዩ። “ገ እንዳበሉኻዶ ትጋገ” ከኣ ናይ ህድማ ዘይኮነ፡ ምዕባለታት ኣገናዚብካ ሚዛንካ ናይ ምትዕርራይ ውሕልነት እዩ። ኣብ ከምዚ ንሕና ኤርትራውያን ንርከበሉ ዘለና ኩነታት፡ ኣብ ሓደ እዋን ቅኑዕ መሲሉካ ዝረዓምካዮ ሚዛን፡ ደሓር ግና ብግብሪ ግጉይ ምዃኑ ምስ ተኣመንካ፡ “ደጊም የለኹሉን” ኢልካ መንገዲ ደሓን ምሓዝ ናይ መስተውዓልቲ እዩ። ከምኡ ስለ ዝኾነ እዮም ከኣ ብዙሓት ትማሊ ንህግዲፍ ዝድግፉዎ ዝነበሩ ኤርትራውያን ዝርሕርሕዎ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣንጻሩ ዝቃለሱ ዘለዉ። ብኣንጻሩ ሓደ እዋን ቅኑዕ መሲሉካ ዝሓዝካዮ መንግዲ፡ ባዕሉ ኣፍ ኣውጺኡ ግጉይ መንገዲ ምዃኑ እንዳነገረካ “ዋላ ትንፈር እምበር ጤል እያ” ብዝብል ኣምር ደሪቕካ፡ መሳርሒ ናይቲ ከተጽድፎ ዝግበኣካ ጉጅለ ደጋፊ ምዃን ናይ ጥዑያት ኣካይዳ ኣይኮነን።

ኣብዚ እዋንዚ ነቶም ነቲ ጉጅለ ኣብ ክንዲ ዘጽድፍዎ ዝድግፍዎ፡ ምኽንያት መደገፊኦም እንታይ ምዃኑ ሓቲትካዮም፡ ካብ እንጽርጽሮትን ምጉብዕባዕን ሓሊፎም ዕቱብ መልሲ የብሎምን። ምናልባት  ካብቲ  ዝምልከቶም ኤርትራዊ ኣጀንዳ ወጺኦም ወያነ ከምዚ ገበረት በዚ ሓለፈት ካብ ምባል ሓሊፎም ካልእ መልሲ የብሎምን።  እቶም ኣብ ክንዲ ዝድግፍዎ ከጽድፍዎ ዝቃለሱ ዘለዉ ኤርትራውያን ግና ነቲ ጉጅለ  ዝቃወምሉ ምኽንያት፡ ሕድሪ ሰማእታትን መብጸዓ ህዝብን ስለ ዝጠለመ፡ መሰል፡ ሓሳብካ ምግላጽ፡ ምውዳብ፡ እምነት፡ ምንቅስቓስ ስለ ዝኸልአ፡ መወዳእታ ኣብ ዘየብሉ ግዱድ ውትህድርና ስለ ዝንብር፡ ቋንቋ ፍትሕን ልዕልና ሕግን ስለ ዘይዛረብ፡ ኣብ ገዛእ ብመስዋእትኻ ዘውሓስካያ ሃገርካ ሰሪሕካን ነጊድካን ክትዓቢ ናጽነት ስለ ዝነፍግ፡ ምስ ዲሞክራስን ምርጫን ስለ ዘይቃዶ፡ ብሕጊ ዘይኮነ ብጉልበትን ዓመጽን ስለ ዝመርሕ፡ ኤርትራዊ ጉዳይ ገዲፉ ኣብ እንዳማቱ ኢድ ስለ ዘእቱ፡ ኣብ ልኡላውነት ሃገር ስለ ዝዋገ፡…….ወዘተ እንዳበሉ፡ ነዊሕ ናይ መልሲ ዝርዝር ከቕርቡ ይኽእሉ። ስለዚ እቶም ከጽድፍዎ ዝግበኦም ዝድግፍዎ ዘለዉ ሒደት ኤርትራውያን ሕጂ እውን ደንጉዮም እምበር፡ እቲ ግዜ ስለ ዘይሓለፎም ሃየ በሉ  ናብ ልብኹም ተመለሱ ንብሎም።

ወዲ ሰብ ካብ መኸተን ብደሆን ወጻኢ ኣይነብርን እዩ። ብደሆታት ሓደ ክስገር እንከሎ ብኻልእ ዝትከኣሉ ተኸታታሊ መስርሕ እምበር፡ ኣብ ሓደ ቦታ ዘቋርጽ ኣይኮነን። ናይ ወዲ ሰብ ድሌት ቀጻሊ ስለ ዝኾነ ነዚ ድሌታት ንምውሓስ ዘጋጥም ብደሆን ንምስዓሩ ዝግበር መኸተን ከኣ ምስኡ ይቕጽል። ኣብ ተመኩሮና እንተረኣናኳ፡ ህዝቢ ኤርትራ ንመግዛእታዊ ብደሆ መኪቱ ቅድም ብግብሪ ናጽነቱ ኣረጋጊጹ፡ ደሓር ከኣ ኣብ ሕጋዊ መድረኽ  ብድምጹ ልኡላውነቱ ጨቢጡ። እነሆ ከኣ ሎሚ ኣብ ናጻ ኤርትራ ዲሞክራስያዊ ስርዓት ንምትካል ዘዓንቀጸ ዲክታቶርነት ሓንሳብን ንሓዋሩን ንምእላይ ኣብ ቀጻሊ መኸተ ይርከብ።

ብድሆታት ገለን ብተፈጥሮ ገለን ድማ ሰብ ብዝሰሖ ዘጋጥሙ እዮም። ደርቂ፡ ምንቅጥቃጥ መሬት፡ ህቦብላን ንፋስን ማዕበልን ባሕርን ምስቲ ዘስዕብዎ ማህሰይቲ ተፈጥሮኣዎ ብደሆታት እዮም። ውግእ፡ ምምዝባልን ምግሃስ ኩሉ ዓይነት ሰብኣውን ዲሞክራስያውን መሰላትን ከኣ ሰብ ዝፈጥሮም ብደሆታት እዮም። ሓፋሽ ህዝቢ ግና ዓመጽቲ ብደሆታት ብዝመጽዎ ይምጽኡ፡ ሓንጐፋይ ኢሉ ዝቕበል ዘይኮነ፡ ብዘለዎ ዓቕሚ ካብ ምምካቶም ንድሕሪት ኣይብልን። ምኽንያቱ ናይ ህልውናን ቀጻልነት ወሳኒ መኸተ ስለ ዝኾኖ። ብደሆታት ንምምካት ኣብ ዝካየድ ቃልሲ እቲ ዕምቆትን ኣገባብን፡ ከከም ዓቕሚ ናይቲ ኣብዚ መኸተ ዝሳተፍ ህዝቢ ክፈላለ ይኽእል። እቲ ዝምክት ህዝቢ ብኸመይ ዓይነት ምምሕዳር ይምራሕ ከኣ ኣብዚ ዓብይ ጽልዋ ኣለዎ። በዚ መሰረት ኣብቲ መስርሕ መኸተ፡ ገሊኡ ኣዝዩ ይህሰ ገሊኡ ከኣ ብንኡስ ዋጋ ሓንቢሱ ክወጾ ይኽእል።

ህዝቢ ኤርትራ ኣብዚ እዋንዚ ኣብ ቅድሜኡ ክምክቶም ዝግደድ ድርብ ብደሆታት ኣጋጢመምዎ ኣለዉ። እቲ ሓደ ከም ህዝቡ እቲ ቅድም ዝተጠቕሰ ተፈጥሮኣዊ ተረኽቦታትን በዓል ግዜ ኮቪድ-19 ኮረናቫይረስን እዩ። እቲ ካልእ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ኤርትራ ዘሎ ብደሆ ከኣ፡ እቲ ንነዊሕ ዓመታት ክጠማጠሞ ዝጸንሐ ጉጅለ ህግዲፍ ዝሃንደሶ፡ ብብኩራት ሕገመንግስታዊ ስርዓት፡ ግህሰት ኩሉ ዓይነት መሰረታዊ መሰላት፡ ልዕልና ፍትሕን  ጸልማት ዘበን ምምሕዳር ጉጅለ ኢሳያስ ኣፈወርቅን እዩ። ስለዚ እቲ ነባር ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣንጻር ህግዲፍ ዝመሃዞ ብደሆታት መኪትካ፡ ሕጊ ልዕሊ መላኽነት ውልቀ-ሰባት ሰባት ዝስረዓሉ፡ ወሳኒ ግደ ሕገመንግስቲ ውሕስነት ዝረኽበሉ፡ ሰላም፡ ፍትሕን ዲሞክራስን ኣብ ዘይንቕነቕ፡ ናብ ወለዶታት ዝመሓላለፍ ባይታ ዝስረተሉ፡ ስርዓት ንምትካል እዩ። እዚ ብደሆዚ ደጋዊ ጽልዋ የብሉን ኢልካ ዝድምደምኳ እንተዘይኮነ፡  ብቐንዱ ኤርትራዊ መኸተ ኮይኑ ዝጸንሐን ክሳብ ዓውት ኣብ ልዕሊ ምልኪ ዝቕጽልን እዩ።

ኣብዚ ሎሚ እዋን ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ርእስቲ ዝጸንሖ ብደሆ ከም ኣካል ሕብረተሰብ ዓለም ኣብ ሓድሽ ብደሆ ኣንጻር ኮረናቫይረስ ተጸሚዱ ኣሎ። ከም ህግዲፍ ዝኣመሰሉ ብናይ ምውጻዕ እኩይ ተንኮል ዝኸሓኑ ስማዊ ምምሕዳራት፡ ንዝኾነ ኣሻቕቃሊ ተረኽቦ ኣብ ጸቢብ ረብሓኦም  ንምውዓል ካብ ምቕያስ ንድሕሪት ኣይብሉን እዮም። ከምኡ ስለ ዝኾነ ከኣ እዚ ኣብ ኣስመራ ኣድብዩ ዘሎ ኣበሰኛ ጉጅለ፡ ከምቲ ቅድሚ ሕጂ ባዕሉ ዝወለዖ ውግኣትን ካልእ ምስምሳትን ከም መኸወሊ ብምጥቃም፡ ካብ ኤርትራዊ ዘቤታዊ ፖለቲካዊ ዛዕባ ከም መሕብኢ ክጥቀመሉ ዝጸንሐ፡ ሎሚ እውን ንሓደጋ ኮሮና መዝሚዙ፡ ፖለቲካዊ ጭንጭራ ዓበደ ካብ ምጽዋት ንድሕሪት ከምዘይብል ከይተሓልመ ዝተፈትሐ እዩ። ነዚ ናይዚ ጉጅለ መጻወድያ ናይ ምምካኑ ሓላፍነት ከኣ ከምቲ ናይ ቅድሚ ሕጂ ብደሆታት፡ ናይ ህዝቢ ኤርትራ ዘይስገር ግቡእ እዩ።

ሕማም ኮሮና፡ ብትሑት ቁጠባዊ ዓቕሚ ንዝተሃስየ፡ ህዝባዊ ምምሕዳር ንዝበኾሮን ኣብ ኣዝዩ ትሑት ጥዕናዊ ዓቕሚ ዝነብርን ህዝቢ ዝያዳ ከም ዝሃሲ፡ ናይ ፈላጣት መጽናዕቲ ዘረጋገጾን ብግብሪ ዝረአ ዘሎን እዩ። ህዝብ ኤርትራ ከኣ ብሰንክቲ ኣይኮነንዶ ትካል ጥዕና ክኸፍት ዝተኸፍቱ ዝዓጹ ሰይጣናዊ ጉጅለ፡ በዚ ዝተጠቕሰ መለክዒ ንሓደጋ ኣብ ቅድሚት ዝስራዕ እዩ። ህዝቢ ኤርትራ በቲ ናብ ህዝቢ ቀሪቡ ብዛዕባቲ ሕማም ከተባብዕን ከጸናንዕን ሞራል ዘየብሉን ለበዳ ኮሮና ንምምካት ካብ ለጋሳት ኤርትራውያን ዝተዋህለለ ገንዘብኳ ኣብ ምንታይ ከም ዝወዓለ ክነግር ብዘይደፍር ጉጅለ ክድሕን ኣይክእልን እዩ። ብሳላቲ ኣብ ጥሙይ ከምዱን ጽሙእ ጐረርኡን፡ ብትካል ጥዕና ዓለምን ካለኦት ግዱሳትን ዝወሃብ ምኽርታትን መምርሕታትን ብምስማዑን፡ ስርዓት ዘኽብር ባህሉን ነዚ ሕማቕ እዋን ከም ዝሰግሮ ትስፉው ምልክታት የርኢ ኣሎ። ነዚ እዱብ ኣካይዳኡ ከኣ ክቕጽሎ  ነዘኻኽሮ። ብሰንኪ ህልዊ ኩነታት ሃገርና ብኣካል ቀሪቦምኳ ንብዓቱ ክሕብሰሉ እንተዘይከኣለ፡ ኣብ ዝሃለዉ ሃልዮም ደቁ ኣብ ጐኑ ምህላዉ ከኣ ካልእ ንኤርትራዊ  ዘተባብዖን ተስፋ ዘስንቖን እዩ። ስለዚ ህዝብና ነቲ ከም ዓለሙ ገጢምዎ ዘሎ ብደሆ ለበዳ ኣላሽ ኣቢሉ፡ ናብቲ ንብዙሕ ዓመታት ምስኡ ዝጸንሐ ከም ህዝቢ ፍትሓዊ ቀጻልነትካ ናይ ምርግጋጽ ቃልሱ ከም ዝምለስን ከም ዝዕወትን ከኣ ብምሉእ ልቡ ትስፉው ክኸውን ይግበኦ።

እቲ ሃገርና ዝሕምስ ዘሎ ዘይርጉእ ጉጅለ፡ ከምቲ “ላምሲ ፍርቂ ጐና ዓቢራ፡ ፍርቂ ጐና ኣይትሰብሕን እያ” ዝበሃል፡ ጉጅለቢሳያስ ኣብ ቫይረስ ኩሮና በጺሑ፡ ምእንቲ ህዝቢ ክርህርህን ክሓልን ዘበት እዩ። ሕክምና ኮሮና ቫይረስ ጉጅለ ህግዲፍ ዘይውንኖ ፈውስን፡ ልዑል ዓቕምን ፍልጠትን ዝሓትት እዩ። እቲ ጉጅለ ግና ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ኢዱ ዘሎን ብቃልሱ  ዝመጸኦን ጭቆና ዘወግድ፡ ሰላም ዘረጋግጽ፡ ልዕልና ሕጊ ዘውሕስ  ኮታ ኤርትራዊ  ከም ህዝቢ ኣብ ገዛእ ሃገሩ ብናጻ ክነብር ዘኽእሎ መድሃኒት ክረክብኳ ኣይፈቐደን። ኣብ ሎሚ ግዜ ኮሮና በጺሑ ክልውህ ዝኾነ ኣካል ክጽበዮ ኣይግባእን። ስለዚ ህዝቢ ኤርትራ ከምቲ ቀደም ዓለም ረብሓኣ ኣቐዲማ ክትጠልሞ እንከላ፡ ካብ ቃልሲ ምእንቲ ናጽነትን ልኡላውነትን ሃገሩ ንድሕሪት ዘይበለ፡ ሎሚ እውን፡ ቀዳምነታቱ ብምስራዕ ነዚ ድርብ ብደሆታት ብድርብ መኸተ ክስዕር ክጸንዕ ይግበኦ።

ምውጋድ መግዛእቲ ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ ብ24 ጉንበት 1991 ምስተጋህደ፡ ብግብሪ ኤርትራ ናጻ ሃገር ኮይና። ድሕሪ 3ተ ዓመታት ናጽነት ብ1993 ከኣ ብመንገዲ ረፈረንዱም ልኡላዊት ኮይና። እዚ ኩነታ ፖለቲካ ኤርትራ ሓደ ምዕራፍ ዛዚሙ ናብ ሓድሽ ሃገር ናይ ምህናጽ ምዕራፍ ምስግጋሩ ዘበሰረ  ነይሩ።

እዚ ኣብ ኤርትራ መግዛእቲ ዝተወገደሉ ማዕበል ኣብ ኢትዮጵያ እውን ለውጢ ኣኸቲሉ እዩ። እቲ ንኤርትራ ከም ቁርዲድ ጨምዲዱ ዝገዝእ ዝነበረ ስርዓት፡ ኣብ ኤርትራ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ መላእ ኢትዮጵያ እውን ስለ ዝተሳዕረ ኢትዮጵያ እውን ከም ኤርትራ ናብ ሕድሽ ምዕራፍ ኣትያ እያ። ዝርዝሩ ንኢትዮጵያውያን ዝግደፍኳ እንተኾነ፡ ድሕሪ ውድቀት ስርዓት ደርግ፡ ኢትዮጵያ መሰል ብሄራት ዝማእከሉ፡ ዘይምእኩል ምምሕዳር ዘውሕስ ሕገመንግስታዊ ባይታ ፈጢራ። በዘይካዚ ናብ ቅድሚ  ሕጂ ኣብ  ታሪኻ ርእያቶ ዘይትፈልጥ፡ ቁጠባውን ማሕበራውን ዕቤትን ሰፊሕ ዲፕሎማስያዊ ተፈላጥነት በጺሓ። ገለ ኢትዮጵያዊ ወገናት ግና ውድቀት ናይቲ ንኤርትራ ዝገዝእ ዝነበረ ሓይሊ፡ “ንኤርትራ ምስ ኣፍደገ ባሕራ ኣስኢኑና” ብዝብል ኣብ ዘይለዓቱ ተረድኦ፡ ነቲ ኢትዮጵያ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ ኣትያቶ ዝጸንሐት ምዕራፍን መሪሕነቱን ኣይንእድዎን።

ኢሳያስ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ኢትዮጵያ መጺኡ “ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድ ንክልቴና ንክመርሓና ብስምዒት ዘይኮነስ ብልቢ ወኪለዮ ኣለኹ፡ ኤርትራን ኢትዮጵያን ክልተ ህዝብን ሃገርን ዘይኮና ሓደ ኢና፡ ኣብቲ ዳሕረዋይ ግዜ ውግእ ኣይከሰርናን፡ ነቲ ምእንቲ ናጽነት ዝተኻየደ ቃልሲ ከኣ 30 ዓመታት ኣባኺንና” ክብል ዝሰምዑ ኢትዮጵያዊ ወገናት፡ እዚ ዲክታተር ነቲ ብውድቀት ደርጊ ዝሰኣንዎ ኤርትራዊ ጸጋ ናብ ኢትዮጵያ ክመልስ ከም  ዝመጸ መልኣኽ ወይ ነብዪ ኣምሲሎም ከጸባብቕዎ ሰሚዕናን ተዓዚብናን። እዚ ንርዝነቲ ኤርትራ ናጻ ክትከውን ዝተኸፍለ ክቡር ኤርትራዊ ዋጋ ብምዝንጋዕ፡ ዋናቲ ናጽነት መላእ ህዝቢ ኤርትራ ዘይኮነ ሓደ ጉሒላን መዕለበጥን  ጉጅለ ገይርካ ካብ ምርዳእ ዝነቅል ናይ ስንኩፋት ተረድኦ እዩ።

ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ግዜ ናጽነት፡ ንኢሳያስን ጉጅለኡን ብዛዕባ ድሕረ-ባይተኦም እኹል ኣፍልጦ ስለ ዘይጸንሖን ኣብ ናጽነት ብዝነበሮ ህርፋንን፡ “ሰብ ድሓን እዮም” ኢሉ ክቕበሎምን እምነቱ ከንብረሎምን ውሁብ ነይሩ። እቲ ጉጅለ ግና ነቲ ህዝቢ ብቕንዕና ዘንበረሉ እምነትን ኩነታቱ ኣማዓራርዩ ናብቲ ሓድሽ ምዕራፍ ንክሰጋገር ዝሃቦም ዕድልን መዝሚዙ እንታይ ከም ዝገበረ ኩልና እንፈልጦን ውጽኢቱ ሕጂ ንርእዮ ዘለናን እዩ። ሓደ ኣብነትኳ ንምጥቃስ፡ ህዝቢ ኤርትራ ሕገመንግስቲ ክትግበረሉ እንዳተጸበየ፡ ኢሳያስ ግና እቲ ዝጸደቐ ተጓሒፉ’ዩ ምባሉ ናይ ጥልመቱ ዕምቆት መርኣያ እዩ።

ህዝቢ ኤርትራ፡ ድሕሪ ናጽነት ካለኣይ ምዕራፍ ቃልሲ ይጽበዮ ከም ዝነበረ፡ ድምጻዊ ተኽለሚካኤል ገብሩ ኣባል ጉጅለ ባህሊ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ እንከሎ “ድሕሪ ናጽነት እውን ግድል ኣሎ መሰላት ህዝብና ንክሕሎ” ከም ዝበሎ  ይርዳእ ነይሩ እዩ። እቲ ናይ ድሕሪ ናጽነት ቃልሲ ግና ብኽልተ ምኽንያታት ከምቲ ቀዳማይ ምዕራፍ ከቢድ፡ ንዊሕ ግዜ ዝወስድን ኣዝዩ ክቡር ዋጋ ዘኽፍልን ክኸውን እዩ ዝብል ትጽቢት ኣይነበሮን። እቲ ቀዳማይ ምኽንያት እቲ ቃልሲ ኣብ ሕድሕድ ናይ ሓባር ተመኩሮ ዝውንኑ ኤርትራውያን ዝካየድ ጐነጽ ዘየኸትል ኩልኻ እትዕወተሉ መስርሕ ዳግመ-ህንጻ እዩ ዝብል እምነት ስለ ዝነበሮ። እቲ ካለኣይ ምኽንያት ከኣ እቲ ኣብ ቀዳማይ ምዕራፍ ቃልሲ ዝተጠርየ ተመኩሮን ዝሓደረ ምትእምማንን ንኣሳልጦ ካለኣይ ምዕራፍ ክሕግዝዩ ዝብል ተረድኦ ነይሩ። እንተኾነ እቲ ውጽኢት ብኣንጻሩ ኮይኑ፡ ነዚ ካለኣይ ምዕራፍ ቃልስና ናብዚ ሕጂ ንዕዘቦ ዘለና ኩርኳሕ ዘደየቦን ግዜኡ ዘናወሖን ብዙሕ ወድዓውን በዓል ቤታውን ረቛሕታትኳ እንተለዎ፡ እቲ ቀንዲ ናይቲ እምነት ተነቢርሉ ዝነበረ ጉጅለ ጥልመትን ክሕደትን እዩ።

ህዝቢ ኤርትራ ኣብቲ መስርሕ፡ ጉጅለ ህግዲፍ ድሕሪ ናጽነት ናበይ ገጹ ይኸይድ ከም ዝነበረ ምስተረደ፡ ብዘይካቲ ካብ ኤርትራ ወጻኢ ብደረጃ ውድባት ሰልፍታትን ካልእ ምልዕዓላትን ዘካይዶ ዝነበረን ዘሎን ቀጻሊ ቃልሲ፡ ሕቶ ሓርበኛታት ማይ ሓባር፡ ምንቅስቓስ ተጋደልቲ 1993 ኣብ ድሮ ምእዋጅ ልኡላውነት ኤርትራ፡ ማንፈስቶ ምሁራት በርሊን፡ ምንቅስቓስ ጉጅለ-15ን ምዕንባብ ናይ ብሕቲ ጋዜጣታትን መጽሐታትን፡ ሓያል ፈተነ ወዲ ዓልን ብጾቱን፡ ናይዚ ቀረባ ግዜ ስምዕታ ኤርትራውያን ዶክተራትን ንቕሎ ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮን፡ ዋላኳ በቲ ዝተጸበዮ ዕምቆትን ቅልጣፈን እንተዘይሰለጦ፡ ህግዲፍ ንምውጋድ ካብ ምቅላስ ዓዲ ከምዘይወዓለ ዘመልክት እዩ። ህግዲፍ ከኣ ነዚ ምንቅስቓሳትን ጠለባትን ክምልስ ዘይምኽኣሉ፡ ክሳብ ክንዳይ ካብ ጸወታ ወጺኡ ዘሎ ጉጅለ ምዃኑ ተቓሊዑ እዩ።

ጉጅለ ኢሳያስ ነቲ ኣብ ኤርትራ ዝጸንሐን መመሊሱ ዝዓኩኽ ዘሎን ናይ ህዝቢ ተቓውሞ ኣብ ግምት ኣእቲኻ፡ ብናትካ መጽናዕትን ምምርማርን ኣሰኒኻ፡ ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ኩለ-መዳያዊ ንባብ ዝምጥን ስጉምቲ ክወስድ ባህሪኡ ኣየፍቅደሉን እዩ። ናቱ ኣካይዳ ኣብ ክንዲ ነቲ ብደሆ ፊትንፊት ምግጣም፡ ዘይዛመድ መህደሚ ምስምስ ፈጢርካ ካብቲ ሓቂ ምህዳም እዩ ዘቐድም። ከምኡ ስለ ዝኾነ እዩ ከኣ ኤርትራዊ ዋኒኑ ገዲፉ ናብ ደገ ብምምዕዳዉ ንህዝቢ ኤርትራ ዋጋ ብዘይምሃብ። ከምቲ “ንበዓል ነጐዳስ ሓዊ ደብሶ” ዝበሃል፥ ሕሉፍ ሓሊፉ ኤርትራዊ ዋኒኑ ኣቐሚጡ፡ ንጉዳይ ኢትዮጵያ “ከም ጉዳይና ወሲድና ኢድና እነእትወሉ እምበር፡ ስቕ ኢልና እንዕዘቦ ኣይኮነን” ብዝብል ንህዝቢ ኤርትራ ዘይምልከቶ መዘዝ ክዕድመሉ ዝሰማዕናዮ።  ምናልባት እዚ ጉጀለ ንሓንሳብ ብዛዕባ ኢትዮጵያ ንሓንሳብ ድማ ብዛዕባ ዞባ ቀይሕ ባሕሪ ክህውትት እንከሎ፡ ነቲ ካብ ህዝቢ ኤርትራ ዝሰኣኖ ተቐባልነት ዝትከኣሉ ይመስሎ ይኸውን። እንተኾነ እዚ ኣብ ክንዲ ካብ ውሽጢ ናብ ደገ፡ ካብ ደገ ናብ ውሽጢ ከስርሖ ዝፍትን ዘሎ  ፍሑኽ ከይበለ ዝተኾርመሸ  ዲፕሎማስያዊ  ፈተነኡ፡  ብናይ ብዙሓት ተመኩሮ ፍሽለቱ ዝተረጋገጸ እዩ።

ቃልስና ኣብዚ ድሕሪ ናጽነት ዝኣተናዮ ምዕራፍ፡ ክንድቲ ህዝብና ዝጽበዮ ዘይምዃኑ ይርደኣና እዩ። እንተኾነ ከምቲ ገለ ተስፋ ቆሪጾም ተስፋ ንከቕርጹን ዘየለ ትስፋ ህግዲፍ ከለምልሙን “እንተ ጸርፊሞ ዝገደፍና የብልናን፡ እንተ እተን ኣሓ ከይደን እየን” ዝብልዎ ኣይኮነን። ተወሳኺ ክቡር ዋጋን ግዜን ደኣ የኽፍለና እምበር፡ ኣብ ልዕሊቲ ጉጅለ ከም ዝዕወትስ ኣይንወላወለሉን ኢና።